Hürmüz Krizi Çarter Sözleşmelerini Nasıl Etkiledi?

28 Şubat 2026’da başlayan Orta Doğu çatışmasından bu yana Basra Körfezi’ne çalışan gemiler için üç soru acil hâle geldi: Mürettebat riske atılacak mı, sigorta devreye girecek mi ve çarter sözleşmesi seferin reddedilmesine izin veriyor mu?

Deniz trafiği verileri krizin boyutunu gösteriyor. Windward’ın AIS verilerine göre Hürmüz geçişleri Şubat 2026’daki yaklaşık 3.750’den Mart’ta 450’ye düştü ve Haziran’da da kriz öncesi seviyenin yaklaşık %83 altında kaldı. Piyasa haberlerine göre savaş riski ek primleri de kriz öncesindeki gövde değerinin yaklaşık %0,25’inden 2026 boyunca yer yer %3–10 aralığına çıktı.

Hukuk büroları ve P&I kulüpleri bu dönemde çarter uyuşmazlıklarının hızla arttığını bildirdi. Tartışmaların merkezinde savaş riski klozları, güvenli liman garantisi, mücbir sebep ve sözleşmenin ifa imkânsızlığı (frustration) yer alıyor.

Savaş Riski Klozu Neden Mücbir Sebep Klozundan Önce Gelir?

Deniz taşımacılığında savaş ve çatışma riskinin taraflar arasında paylaşımı çoğunlukla genel mücbir sebep hükümleriyle değil, çarter partiye eklenen savaş riski klozları ve güvenli liman garantisiyle yapılır. Bu klozlar büyük ölçüde BIMCO standartlarıyla belirlenmiştir.

Bunun pratik sonucu önemlidir: Sözleşme belirli bir riski ve sonuçlarını ayrıntılı biçimde düzenlemişse, taraflar genel mücbir sebep veya ifa imkânsızlığı kurallarına başvurmakta zorlanır. Uyuşmazlık çoğu zaman armatörün belirli bir rotadan kaçınma kararının klozun ölçütlerine göre makul olup olmadığı üzerinde yoğunlaşır.

BIMCO 2025 Klozlarında Savaş Riski Nasıl Tanımlanıyor?

CONWARTIME 2025 ve VOYWAR 2025’te “savaş riskleri” geniş biçimde tanımlanmıştır. Tanım; fiilî, tehdit edilen veya bildirilen savaş, savaş eylemi, iç savaş, düşmanca eylemler, terör eylemleri ve abluka gibi olayları kapsar. Bu olayların herhangi bir kişi veya kuruluş tarafından gerçekleştirilmesi yeterlidir.

Tanımın kilit unsuru şudur: Bu olayların kaptanın veya armatörün makul takdirine göre gemi, yük, mürettebat veya gemideki diğer kişiler için tehlikeli olabilecek nitelikte olması aranır. Yani risk kesinleşmiş olmak zorunda değildir; makul bir değerlendirme yeterlidir.

Tanımın “bildirilen” (reported) olayları da kapsaması Hürmüz açısından önemlidir. Resmî uyarılar, sigortacıların listeleri ve güvenilir istihbarat raporları, henüz gerçekleşmemiş saldırı riskini de değerlendirmeye dahil eder.

Armatör Hangi Durumda Sefer Emrini Reddedebilir?

Klozlar armatöre, savaş risklerine maruz kalınabilecek bir limana veya bölgeye gitme emrini reddetme hakkı tanır. Ancak İngiliz mahkemelerinin uygulaması bu hakkı üç ölçütle sınırlar:

1. Takdir makul ve dürüst olmalıdır

Mahkeme armatörün yerine geçip kendi değerlendirmesini yapmaz. Ancak kararın dürüstçe, ilgili tüm bilgiler dikkate alınarak ve keyfî olmayan bir şekilde verilip verilmediğini denetler. Bu ilke The Product Star (No 2) kararıyla yerleşmiştir. Bu nedenle kararın dayandığı uyarılar, raporlar ve iç yazışmalar kayıt altına alınmalıdır.

2. Risk sözleşmeden sonra nitelik olarak değişmiş olmalıdır

Armatör, sözleşmeyi imzalarken bilerek kabul ettiği bir riski sonradan ret gerekçesi yapamaz. Riskin sözleşme tarihinden bu yana nitel bir değişikliğe uğramış olması gerekir. Skuld’un değerlendirmesine göre, armatörün sözleşme hükümleri çerçevesinde kabul ettiği bölgelere gitmeyi, riskte nitel değişiklik olduğunu kanıtlamadıkça reddetmesi genel olarak mümkün değildir.

Bu ölçüt, 28 Şubat 2026’dan önce yapılmış sözleşmelerle sonra yapılmış sözleşmeler arasında büyük fark yaratır. Çatışma sürerken imzalanan bir sözleşmede armatörün, mevcut riski kabul etmiş sayılması ihtimali yüksektir. O dönemde ret için riskin daha da tırmanmış olması gerekir (örneğin boğazın fiilen ablukaya alınması).

3. “Hürmüz Boğazı her zaman serbest” kaydı

Bazı sözleşmelerde “Strait of Hormuz always allowed” gibi özel kayıtlar bulunur. Bu tür bir kayıt, nitel bir risk değişikliği olmadıkça armatörün boğazdan geçmeyi reddetmesini ilk bakışta daha da zorlaştırır.

CONWARTIME ve VOYWAR 2025 ile 2013 Versiyonları Arasındaki Farklar Neler?

BIMCO, savaş riski klozlarını 2025’te revize etti. NorthStandard P&I Kulübü, 2025 metinlerinin 2013 versiyonlarından biraz farklı olduğunu, bu nedenle BIMCO klozları sözleşmeye dahil edilmiş olsa bile hangi revizyonun uygulanacağının ayrıca kontrol edilmesi gerektiğini vurguluyor. Adams & Moore’un değerlendirmesine göre değişiklikler köklü değil, kademelidir:

Aynı değerlendirmede, 2025 metinlerinin AIS sahteciliği (spoofing) gibi yeni tehditleri ve Birleşik Krallık Yüksek Mahkemesinin The Polar kararını dikkate almadığı eleştirisine de yer veriliyor.

Savaş Riski Ek Primleri ve Diğer Masraflar Kime Aittir?

Hem CONWARTIME 2025 hem VOYWAR 2025’e göre, geminin riskli bölgeye girmesi nedeniyle doğan ek savaş riski primi gibi sigorta masrafları kiracıya aittir. Ancak NorthStandard’ın vurguladığı gibi kiracının ödemesi gereken yalnızca fiilen yapılmış masraflardır.

Primlerin gövde değerinin %3–10’una kadar çıkabildiği bir ortamda bu kural büyük tutarların paylaşımını belirler. Kiracı bu nedenle primin gerçekten ödendiğini, makul düzeyde olduğunu ve 2025 metnine göre armatörün uygun teminat için makul çaba gösterdiğini gösteren belgeleri talep etmelidir.

The Polar kararı: Sigorta her zaman tek başvuru yolu değildir

Birleşik Krallık Yüksek Mahkemesi Herculito Maritime v Gunvor (The Polar) [2024] kararında, korsanlarca alıkonulan bir gemi nedeniyle doğan müşterek avarya talebini inceledi. Mahkeme, kiracının ek primi ödemiş olmasının tek başına sigortayı armatörün münhasır başvuru yolu hâline getirmediğini kabul etti.

Karar, Hürmüz’de bir saldırı veya el koyma olayında şu sonucu doğurur: “Sigorta ödeyecek, kiracı veya yük ilgilileri hiçbir şey borçlu değil” sonucuna varmadan önce her sözleşmenin metni ayrı ayrı okunmalıdır.

Kiracının Hukuka Aykırı Emri Ne Sonuç Doğurur?

Kiracının, savaş riski klozunun izin vermediği bir bölgeye gitme emri vermesi çarter partinin ihlalidir. İngiliz hukukuna göre bu ihlal kendiliğinden sözleşmeyi sona erdiren ağır bir ihlal (repudiation) sayılmaz. Ancak kiracı emrinde ısrar ederse bu niteliği kazanabilir.

• Tazminat: Armatör, hukuka aykırı emir nedeniyle uğradığı zararları talep edebilir. Zararı azaltma yükümlülüğü burada da geçerlidir.
• Tazmin yükümlülüğü: Armatör emre uymayı seçerse, emir sonucu doğan zararlar için kiracının zımni veya açık tazmin (indemnity) yükümlülüğü gündeme gelebilir.
• Kira dışı sayılma: CONWARTIME’da gemi, klozun izin verdiği şekilde hareket ettiği sürece kirada kalır. Armatörün ret hakkını doğru kullanması, kira bedelinin kesilmesini engeller.

Türk Armatör ve Kiracılar İçin Hangi Hukuk Uygulanır?

Uluslararası çarter partilerin büyük bölümü İngiliz hukukuna tabidir ve uyuşmazlıklar Londra tahkimine götürülür. Taraflar 5718 sayılı MÖHUK m.24 uyarınca sözleşmeye uygulanacak hukuku seçebilir. Uyuşmazlık Türk mahkemesine gelse bile, MÖHUK m.2/1 uyarınca Türk hâkimi yetkili yabancı hukuku resen uygular.

Bu nedenle bir Türk armatör veya kiracı için Hürmüz uyuşmazlığında ilk soru, sözleşmenin hangi hukuka tabi olduğu ve hangi yetki veya tahkim şartını içerdiğidir. Türk hukukuna tabi bir sözleşmede ise savaş riski klozunun yanında TBK’nın ifa imkânsızlığı ve aşırı ifa güçlüğü hükümleri de değerlendirilmelidir.

Çarter ve navlun sözleşmelerinin türleri ve temel yükümlülükler için navlun sözleşmeleri ile navlun sözleşmesi türlerine göre uyuşmazlıkların çözümü başlıklı yazılarımıza bakabilirsiniz.

Armatör ve Kiracılar İçin Kontrol Listesi

Sıkça Sorulan Sorular

CONWARTIME nedir?

BIMCO’nun zaman çarteri sözleşmeleri için hazırladığı savaş riski klozudur. Armatöre, makul takdirine göre savaş risklerine maruz kalınabilecek bölgelere gitmeyi reddetme hakkı tanır ve ek sigorta masraflarını kiracıya yükler. Son revizyonu 2025 tarihlidir.

VOYWAR ile CONWARTIME arasındaki fark nedir?

VOYWAR sefer çarterleri, CONWARTIME zaman çarterleri için hazırlanmıştır. VOYWAR ayrıca yüklemeden önce iptal ve alternatif limanda boşaltma gibi sefere özgü sonuçları düzenler.

Armatör Hürmüz’e gitmeyi her zaman reddedebilir mi?

Hayır. Ret, kaptanın veya armatörün makul takdirine dayanmalı ve sözleşme sırasında kabul edilen riskte nitel bir değişiklik bulunmalıdır. Klozdaki bildirim şartlarına da uyulmalıdır.

Çatışma başladıktan sonra imzalanan sözleşmede ret mümkün mü?

Daha zordur. Armatörün o tarihteki riski kabul ettiği kabul edilebilir. Ret için riskin sözleşmeden sonra daha da tırmanmış olması gerekir.

Savaş riski ek primini kim öder?

CONWARTIME 2025 ve VOYWAR 2025’e göre kiracı öder. Ancak yalnızca fiilen yapılmış masraflar istenebilir ve 2025 metnine göre armatör uygun teminat için makul çaba gösterdiğini ortaya koymalıdır.

2013 ve 2025 revizyonu arasındaki en önemli fark nedir?

Sigorta masraflarında makul çaba şartı, K&R sigortasının kapsama alınması, bölgeye girmeden önce bildirim ve yeni emir süresinin 48 saatten 72 saate çıkarılması öne çıkan değişikliklerdir.

Kiracının hukuka aykırı emri sözleşmeyi sona erdirir mi?

Kendiliğinden hayır. Ancak kiracı emrinde ısrar ederse ağır ihlal niteliği kazanabilir ve armatör zararlarını talep edebilir.

Türk mahkemesi İngiliz hukukunu uygular mı?

Taraflar İngiliz hukukunu seçmişse, MÖHUK m.2/1 uyarınca Türk hâkimi yetkili yabancı hukuku resen uygular.

Neden Uzman Avukat Desteği Gerekli?

Hürmüz krizinde armatör ve kiracıların verdiği kararlar çoğu zaman saatlerle sınırlı bir sürede alınıyor. Ancak bu kararların hukuki sonucu aylar sonra, Londra tahkiminde veya mahkemede, sözleşmenin tam metni, klozun revizyon yılı, bildirimlerin zamanlaması ve kararın dayandığı bilgiler üzerinden değerlendiriliyor. Makul takdir, nitel değişiklik ve bildirim şartları gibi ölçütler, hangi tarafın milyonlarca dolarlık prim ve gecikme masrafına katlanacağını belirliyor.

2M Hukuk Avukatlık Bürosu, Tuzla merkezli olarak İstanbul ve Kocaeli’deki armatör, işletmeci, kiracı ve yük sahiplerine deniz ticaret hukuku alanında hizmet vermektedir. Çarter partilerin incelenmesi, savaş riski ve yaptırım klozlarının müzakeresi, ret ve emir yazışmalarının hazırlanması ile çarter uyuşmazlıklarının takibi konularında çalışıyoruz.

Geminiz Körfez’e yönlendirildiyse veya kiracı ya da armatör olarak bir ret bildirimiyle karşılaştıysanız, sözleşme ve yazışmalarınızla birlikte iletişim sayfamız üzerinden görüşme talebinde bulunabilirsiniz.