Hürmüz Boğazı’nın Kapanması Hangi Sözleşme Sorunlarını Doğurur?

28 Şubat 2026’da başlayan çatışmadan sonra Hürmüz geçişleri kısa sürede kriz öncesi seviyenin çok altına düştü. Windward verilerine göre Haziran 2026’da IMO’nun duyurduğu tahliye koridoru bir süre işletildi, ancak gemilere yönelik saldırılar üzerine askıya alındı.

Bu ortamda uzun süreli zaman çarterleri, Körfez’den yükleme yapılacak sefer çarterleri ve bunlara bağlı satış sözleşmeleri aynı soruyla karşılaştı: Sözleşme sona erdi mi, askıya mı alındı, yoksa taraflar ifaya devam etmek zorunda mı?

Zincir etkisi de önemli. Basına yansıyan bilgilere göre QatarEnergy bazı LNG sözleşmelerinde mücbir sebep ilan etti. Bir satış sözleşmesindeki mücbir sebep, ona bağlı çarter partinin askıya alınmasına veya iptaline yol açabilir. Ancak iki sözleşmedeki klozların aynı olayı aynı şekilde kapsayıp kapsamadığı ayrıca incelenmelidir.

İngiliz Hukukunda Frustration (İfa İmkânsızlığı) Nedir?

Frustration, sözleşmenin taraflardan birinin kusuru olmaksızın meydana gelen bir olay nedeniyle kendiliğinden sona ermesidir. İngiliz mahkemeleri bu kurumu dar yorumlar.

Süveyş Kanalı emsalleri

Hürmüz krizine en yakın emsaller, 1956’daki Süveyş Kanalı kapanmasıyla ilgili kararlardır:

• Tsakiroglou v Noblee Thorl (1962): Sudan’dan Avrupa’ya yer fıstığı satışına ilişkin bir CIF satış sözleşmesinde, kanalın kapanması nedeniyle yükün Ümit Burnu üzerinden çok daha uzun bir rotayla gönderilmesi gerekti. Lordlar Kamarası, daha uzun ve pahalı rotanın sözleşmeyi sona erdirmediğini kabul etti.
• The Eugenia (1964): Bir zaman çarterinde kanalın kapanması, sözleşmeyi köklü biçimde farklı bir ifaya dönüştürmediği için frustration sayılmadı.

Çok yönlü değerlendirme

The Sea Angel (2007) kararında Temyiz Mahkemesi, frustration değerlendirmesinin çok yönlü olduğunu vurguladı. Sözleşmenin şartları, bağlamı, tarafların bilgi ve beklentileri, riskin öngörülebilirliği ve olayın süresi birlikte değerlendirilir.

Bu kararlar ışığında NorthStandard’ın değerlendirmesi açıktır: Risk, gecikme veya masraf artışı, özellikle çarter parti bu sorumluluğu açıkça paylaştırmışsa, frustration için tek başına yeterli değildir. VOYWAR gibi ayrıntılı savaş riski klozları, bir limana girilememesinin sonuçlarını zaten düzenlediğinden, bu klozları içeren sözleşmelerde frustration iddiası daha da zayıflar.

Mücbir Sebep Klozu Hürmüz Krizinde Nasıl İşler?

İngiliz hukukunda mücbir sebep kanundan doğan genel bir kurum değildir; tamamen sözleşmedeki klozun metnine bağlıdır. Bu nedenle her klozda şu sorular ayrı ayrı sorulmalıdır:

• Olay klozun kapsamında mı? “Savaş”, “düşmanca eylemler”, “abluka” veya “hükümet emirleri” gibi ifadeler Hürmüz’deki durumu karşılıyor mu?
• Nedensellik: İfa bu olay nedeniyle mi engellendi, yoksa yalnızca daha pahalı veya zor mu hâle geldi?
• Bildirim: Klozda bildirim süresi ve şekli öngörülmüşse bunlara uyuldu mu?
• Zararı önleme çabası: Taraf, olayın etkisini gidermek için klozun gerektirdiği makul çabayı gösterdi mi?

RTI v MUR Shipping kararı: Makul çabanın sınırı

Birleşik Krallık Yüksek Mahkemesi RTI v MUR Shipping (2024) kararında, mücbir sebep klozundaki “makul çaba” yükümlülüğünün, tarafı sözleşmede öngörülmeyen bir ifa şeklini kabul etmeye zorlamadığına hükmetti. Somut olayda yaptırımlar nedeniyle ABD doları yerine avro ile ödeme teklifi reddedilebilmişti. Karar, yaptırım ve ödeme sorunlarının iç içe geçtiği Hürmüz uyuşmazlıkları için doğrudan önem taşır.

Güvenli Liman Garantisi Hürmüz Krizinde İhlal Edilmiş Olur mu?

Çarter partilerde kiracı, gemiyi yalnızca güvenli limanlara göndereceğini garanti eder. The Eastern City (1958) kararındaki klasik tanıma göre güvenli liman, geminin olağanüstü bir olay olmadıkça iyi denizcilik ve seyir uygulamasıyla tehlikeye maruz kalmadan ulaşabileceği, kullanabileceği ve ayrılabileceği limandır.

Garanti hangi anda değerlendirilir?

Güvenlik, kiracının emri verdiği anda, geminin limana varacağı ve oradan ayrılacağı dönem bakımından ileriye dönük olarak değerlendirilir. The Evia (No 2) (1983) kararı bu açıdan Hürmüz krizine çok yakındır. Kararda, Irak-İran savaşı nedeniyle Şattülarap’ta mahsur kalan bir gemi söz konusuydu. Lordlar Kamarası, emir verildiği sırada liman ileriye dönük olarak güvenli olduğundan ve savaş sonradan ortaya çıkan olağanüstü bir olay olduğundan kiracının garantiyi ihlal etmediğine karar verdi.

Aynı karar kiracıya ikincil bir yükümlülük de yükler: Liman, gemi oraya ulaşmadan önce güvensiz hâle gelirse ve gemi hâlâ kaçınabilecek durumdaysa, kiracı yeni ve güvenli bir liman göstermelidir.

Hürmüz’de Bekleyen Gemi Kira Dışı (Off-Hire) Sayılır mı?

Zaman çarterlerinde kiracı, kira dışı (off-hire) klozunda sayılan hâllerde kira bedeli ödemekten kurtulur. NorthStandard’ın değerlendirmesine göre çatışma olayları, klozlar değiştirilmedikçe, NYPE veya Shelltime gibi standart formlardaki off-hire hükümlerini genellikle tetiklemez.

Net zaman kaybı esasına dayanan klozlarda ise geminin tam çalışmasının engellenip engellenmediği, geminin o sırada ifa etmesi gereken hizmete göre belirlenir. Ayrıca CONWARTIME 2025 uyarınca klozun izin verdiği tavsiye ve talimatlara uyulan süre boyunca gemi kirada kalır.

Türk Hukukuna Tabi Sözleşmelerde İmkânsızlık ve Aşırı İfa Güçlüğü

Sözleşme Türk hukukuna tabiyse, İngiliz hukukundaki frustration yerine Türk Borçlar Kanunu’nun iki hükmü uygulanır:

TBK m.136: Borçlunun sorumlu olmadığı sonraki imkânsızlık

Borcun ifası borçlunun sorumlu tutulamayacağı sebeplerle imkânsız hâle gelirse borç sona erer. Karşılıklı borç yükleyen sözleşmelerde, bu şekilde borçtan kurtulan taraf karşı edimi isteyemez ve daha önce aldıysa sebepsiz zenginleşme hükümlerine göre iade eder.

TBK m.138: Aşırı ifa güçlüğü

Sözleşme yapılırken öngörülemeyen olağanüstü bir durum, borçludan kaynaklanmayan bir sebeple ortaya çıkar ve sözleşmenin yapıldığı sırada mevcut olguları, borçludan ifanın istenmesini dürüstlük kurallarına aykırı düşürecek derecede onun aleyhine değiştirirse, borçlu hâkimden sözleşmenin uyarlanmasını, bu mümkün değilse sözleşmeden dönmeyi talep edebilir. Sürekli edimli sözleşmelerde dönme yerine fesih söz konusudur. Borçlunun borcunu henüz ifa etmemiş olması veya haklarını saklı tutarak ifa etmiş olması gerekir.

İngiliz Hukuku ile Türk Hukuku Nasıl Karşılaştırılır?

Türk tarafların sözleşmelerinin çoğu İngiliz hukukuna tabi olduğundan, Türk hukukundaki uyarlama imkânının çoğu dosyada kullanılamayacağı unutulmamalıdır. Uygulanacak hukukun tespiti, her Hürmüz uyuşmazlığının ilk adımıdır.

Hürmüz Uyuşmazlığında Hangi Deliller Önemli?

• Tarih sıralaması: Sözleşmenin imzalandığı, emrin verildiği ve riskin tırmandığı tarihler. Güvenli liman ve nitel değişiklik değerlendirmeleri bu sıralamaya dayanır.
• Resmî uyarılar: Bayrak devleti, kıyı devletleri ve askerî kaynakların yayımladığı güvenlik uyarıları; sigorta piyasasının riskli bölge listeleri.
• Sigorta yazışmaları: Ek prim teklifleri, teminat reddi veya teminat koşulları.
• Bildirimler: Mücbir sebep, ret ve yeni emir bildirimlerinin tarihleri ve içerikleri.
• Geminin hareket kayıtları: Seyir jurnali, AIS ve rota verileri.
• Bağlı sözleşmeler: Satış sözleşmesindeki mücbir sebep ilanları ve bunların çarter partiye etkisi.

Çarter ve navlun sözleşmelerinin temel yapısı için navlun sözleşmeleri başlıklı yazımıza bakabilirsiniz.

Sıkça Sorulan Sorular

Hürmüz Boğazı’nın kapanması çarter sözleşmesini sona erdirir mi?

Kural olarak hayır. İngiliz hukukunda ifanın köklü biçimde farklılaşması gerekir; rota uzaması, gecikme veya maliyet artışı yeterli değildir. Sonuç sözleşmedeki klozlara ve kapanmanın süresine bağlıdır.

Frustration ile mücbir sebep arasındaki fark nedir?

Frustration kanundan doğar ve sözleşmeyi kendiliğinden sona erdirir. Mücbir sebep ise sözleşmedeki klozdan doğar ve sonuçları klozun metnine göre belirlenir; askıya alma, iptal veya sorumsuzluk gibi.

Süveyş Kanalı kararları neden önemli?

Tsakiroglou ve The Eugenia kararlarında kanalın kapanması ve daha uzun rota, sözleşmeyi sona erdirmek için yeterli görülmedi. Hürmüz uyuşmazlıklarında da bu emsallere dayanılıyor.

Kiracı gemiyi Körfez’e gönderdiyse güvenli liman garantisini ihlal etmiş olur mu?

Emrin verildiği tarihe bağlıdır. The Evia (No 2) kararına göre emir anında liman güvenliyse ve tehlike sonradan olağanüstü bir olayla doğduysa ihlal yoktur; ancak kiracı yeni liman gösterme yükümlülüğü altına girebilir.

Hürmüz’de bekleyen gemi için kira ödenir mi?

Standart NYPE ve Shelltime off-hire klozları çatışma olaylarıyla genellikle tetiklenmez. Sonuç, klozun metnine ve geminin ifa etmesi gereken hizmete bağlıdır.

Türk hukukunda sözleşme uyarlanabilir mi?

Evet. TBK m.138 uyarınca öngörülemeyen olağanüstü bir durum ifayı aşırı ölçüde güçleştirmişse uyarlama, mümkün değilse dönme veya fesih talep edilebilir. Borçlunun ifa etmemiş ya da ihtirazi kayıtla ifa etmiş olması gerekir.

RTI v MUR Shipping kararı neyi söylüyor?

Mücbir sebep klozundaki makul çaba yükümlülüğü, tarafı sözleşmede öngörülmeyen bir ifa şeklini, örneğin farklı para birimiyle ödemeyi kabul etmeye zorlamaz.

Mücbir sebep bildirimi ne zaman yapılmalı?

Klozdaki süre ve şekle uygun olarak, olayın öğrenilmesinden sonra gecikmeksizin. Süresinde yapılmayan bildirim, mücbir sebepten yararlanma hakkını kaybettirebilir.

Neden Uzman Avukat Desteği Gerekli?

Hürmüz krizinde sözleşmenin sona erip ermediği, askıya alınıp alınmadığı veya uyarlanıp uyarlanamayacağı sorusu; uygulanacak hukuka, sözleşmedeki klozların metnine, olayların tarih sıralamasına ve bildirimlerin zamanlamasına göre farklı cevaplanır. İngiliz hukukunda frustration iddiası çoğu zaman başarısız olurken, doğru kurgulanmış bir mücbir sebep veya güvenli liman argümanı sonucu tamamen değiştirebilir. Türk hukukuna tabi sözleşmelerde ise aşırı ifa güçlüğü nedeniyle uyarlama, ancak şartları zamanında korunmuşsa mümkündür.

2M Hukuk Avukatlık Bürosu, Tuzla merkezli olarak İstanbul ve Kocaeli’deki armatör, kiracı, yük sahibi ve ticaret şirketlerine deniz ticaret hukuku alanında hizmet vermektedir. Çarter partiler ve bağlı satış sözleşmelerinde mücbir sebep, güvenli liman ve ifa imkânsızlığı değerlendirmeleri, bildirim ve ihtarların hazırlanması ile uyuşmazlıkların takibi konularında çalışıyoruz.

Sözleşmeniz Hürmüz krizi nedeniyle ifa edilemez hâle geldiyse veya karşı taraftan mücbir sebep bildirimi aldıysanız, sözleşmeniz ve yazışmalarınızla birlikte iletişim sayfamız üzerinden görüşme talebinde bulunabilirsiniz.