Deniz Ticaret Hukuku  •  İş Hukuku  |  Hazırlayan: 2M Hukuk Avukatlık Ofisi  •  Tuzla / İstanbul

Gemi adamı ile işveren arasındaki ilişki çoğu işçi–işveren ilişkisinden farklı olarak, 4857 sayılı İş Kanunu’na değil 854 sayılı Deniz İş Kanunu’na (DİK) tabidir. Bu durum, deneme süresi ve bu süreçteki fesih sonuçlarını da doğrudan etkiler. Peki bir gemi adamı “deneme süresindesin” denilerek işten çıkarılırsa hangi haklara sahiptir? Cevap, sözleşmenin belirli süreli mi yoksa belirsiz süreli mi olduğuna göre tamamen değişir.

Deniz İş Kanunu’nda Deneme Süresi Nedir?

Deneme süresi, tarafların birbirini ve işin niteliğini tanıması amacıyla iş ilişkisinin başında öngörülen bir süredir. Deniz İş Kanunu’nda bu konu açıkça düzenlenmiştir. Kanun’un 10. maddesi uyarınca, süresi belirli olmayan (belirsiz süreli) hizmet akitlerinde deneme süresi en çok bir ay olarak kararlaştırılabilir.

Kanun metni (DİK m.10): “Süresi belirli olmıyan hizmet akitlerinde deneme süresi en çok bir aydır. Bu süre içinde taraflar hizmet aktini bildirimsiz ve tazminatsız bozabilirler. Ancak gemiadamının çalıştığı günler için ücret hakkı saklıdır.” Maddenin güncel tam metnine mevzuat.gov.tr üzerindeki resmî kaynaktan ulaşabilirsiniz. Görüldüğü üzere kanun, deneme süresini yalnızca belirsiz süreli sözleşmeler için öngörmüştür. Bu ayrım, gemi adamının fesih sonrası haklarını belirleyen kilit noktadır.

Belirsiz Süreli Sözleşmede Deneme Süresi ve Fesih Sonuçları

Sözleşme belirsiz süreli ise, en çok bir aylık deneme süresi içinde her iki taraf da iş akdini serbestçe sona erdirebilir. Bu fesih için:

Bildirim (ihbar) zorunluluğu yoktur: Taraflar bildirim önellerine uymak zorunda değildir, dolayısıyla ihbar tazminatı doğmaz.

Tazminat ödenmez: Deneme süresi içinde yapılan fesihte kural olarak kıdem veya ihbar tazminatı yükümlülüğü bulunmaz.

Cezai şart işlemez: Sözleşmede kararlaştırılan cezai şartlar, deneme süresi içindeki fesihlerde uygulanamaz.

Çalışılan günlerin ücreti saklıdır: Gemi adamı, fiilen çalıştığı günlerin ücretini her hâlükârda almaya hak kazanır.

Deneme süresi geçtikten sonra ise gemi adamının iş ilişkisi kanunla korunan bir güvence kazanır; bu aşamadan sonra fesih, ancak kanunda öngörülen haklı nedenlere (DİK m.14) dayanılarak ya da usulüne uygun bildirimle gerçekleştirilebilir.

Belirli Süreli Sözleşmede Deneme Süresi Geçerli midir?

İşte uygulamadaki en kritik ve en çok hak kaybına yol açan nokta budur. Deniz İş Kanunu m.10 deneme süresini yalnızca belirsiz süreli sözleşmeler için düzenlediğinden, belirli süreli bir sözleşmeye konulan deneme süresi hükmü hukuken geçersiz kabul edilir.

Bunun pratik sonucu nedir? Belirli süreli bir sözleşmenin “deneme süresindeyiz” gerekçesiyle süresinden önce feshedilmesi, hukuken haksız fesih sayılır. Bu durumda gemi adamı, 6098 sayılı Türk Borçlar Kanunu m.438 uyarınca, sözleşme süresine uyulmuş olsaydı kazanabileceği tutarı — yani bakiye süre ücretini — tazminat olarak talep edebilir. Bu tutardan, işçinin sözleşmenin sona ermesi sebebiyle tasarruf ettiği veya başka bir işten kazandığı (yahut kazanmaktan kasten kaçındığı) miktarlar indirilir.

Örneğin 1 yıllık belirli süreli sözleşmeyle çalışan bir gemi adamı, ikinci ayında “deneme süresi” bahanesiyle çıkarılırsa, işveren bakiye 10 aylık ücret tutarında ciddi bir tazminat yüküyle karşılaşabilir. Bu nedenle deniz iş ilişkilerinde sözleşmenin türünün doğru tespiti, hem gemi adamı hem de işveren açısından büyük önem taşır.

Sözleşmenin “Belirli” mi “Belirsiz” mi Olduğu Nasıl Belirlenir?

Sözleşmenin başlığı tek başına belirleyici değildir; hâkim, işin niteliğine ve fiilî duruma bakar. Deniz İş Kanunu m.7, sefere bağlı olmaksızın da belirli süreli sözleşme yapılmasına imkân tanır. Ancak:

Objektif neden olmadan zincirleme yapılan belirli süreli sözleşmeler belirsiz süreli sayılabilir.

İşin sürekli niteliği (örneğin vardiya zabitliği gibi devamlı bir pozisyon) sözleşmenin belirsiz süreli kabul edilmesine yol açabilir.

Belirli sefer için yapılan akit, seferin tamamlanmasıyla; belirli süreli akit, sürenin dolmasıyla sona erer.

Deniz alacaklarının kapsamı ve gemi adamı ücret alacaklarının hukuki niteliği konusunda ayrıntılı bilgiye, blog bölümümüzdeki “Deniz Alacağı Kavramındaki Tartışmalı Kalemler ve İçtihat Eğilimleri” başlıklı yazımızdan ulaşabilirsiniz.

Kıdem ve İhbar Tazminatı Açısından Durum

Gemi adamı alacaklarının (ücret, fazla mesai, kıdem, ihbar, bakiye süre ücreti) tahsili ve uluslararası boyutlu uyuşmazlıklar hakkında daha fazla bilgi için “Gemi Adamı Alacakları (Seafarer Claims)” sayfamızı inceleyebilirsiniz. Alacağın gemi üzerinden güvence altına alınması (ihtiyati haciz) yönünden ise “Gemi İhtiyati Haczi” rehberimiz yol gösterici olacaktır.

Konuya İlişkin Yargıtay İçtihat Eğilimi

Yargıtay’ın yerleşik uygulaması, deneme süresinin yalnızca belirsiz süreli sözleşmelerde geçerli olduğu, belirli süreli sözleşmelere konulan deneme hükümlerinin geçersiz sayıldığı ve süresinden önceki feshin bakiye süre ücreti doğurduğu yönündedir. Bu eğilimi gösteren karar örnekleri arasında; deneme süresi içindeki fesihte ihbar tazminatı ve cezai şartın doğmayacağına ilişkin kararlar ile belirli süreli sözleşmede deneme süresinin geçersizliğine dair Yargıtay 9. ve 22. Hukuk Dairesi kararları yer almaktadır.

Sık Sorulan Sorular (SSS)

Gemi adamının deneme süresi en fazla ne kadar olabilir?

854 sayılı Deniz İş Kanunu m.10 uyarınca, belirsiz süreli sözleşmelerde deneme süresi en çok bir aydır. Bu süreden uzun kararlaştırılan deneme süreleri, aşan kısım yönünden hüküm doğurmaz.

Deneme süresinde işten çıkarılan gemi adamı tazminat alabilir mi?

Belirsiz süreli sözleşmede deneme süresi içinde fesihte kural olarak ihbar ve kıdem tazminatı doğmaz; gemi adamı yalnızca çalıştığı günlerin ücretini alır. Ancak sözleşme belirli süreli ise, “deneme süresi” bahanesiyle yapılan fesih haksız sayılır ve bakiye süre ücreti talep edilebilir.

Belirli süreli sözleşmeye deneme süresi konulabilir mi?

Hayır. Deneme süresi yalnızca belirsiz süreli sözleşmeler için öngörülmüştür. Belirli süreli sözleşmelere konulan deneme süresi hükümleri Yargıtay uygulamasında geçersiz kabul edilir.

Bakiye süre ücreti nasıl hesaplanır?

TBK m.438’e göre, sözleşmenin kararlaştırılan süresine uyulsaydı gemi adamının kazanacağı ücret esas alınır. Bu tutardan, işçinin fesih nedeniyle tasarruf ettiği giderler ile başka işten elde ettiği (veya kasten elde etmekten kaçındığı) kazançlar indirilir.

Deneme süresinde kıdem tazminatı doğar mı?

Kıdem tazminatı için DİK m.20 uyarınca en az 1 yıllık çalışma şarttır. Bir aylık deneme süresinde bu koşul gerçekleşmediğinden kıdem tazminatı doğmaz.

Sözleşmemin belirli mi belirsiz mi olduğunu nasıl anlarım?

Sadece sözleşme başlığına bakmak yeterli değildir; işin sürekliliği, zincirleme yenileme olup olmadığı ve objektif bir nedenin bulunup bulunmadığı değerlendirilir. Bu teknik tespit, hakların doğru kullanılması açısından bir deniz iş hukuku avukatıyla yapılmalıdır.

Neden Uzman Avukat Desteği Gereklidir?

Gemi adamı uyuşmazlıkları; iş hukuku, deniz ticaret hukuku ve çoğu zaman yabancılık unsuru (yabancı bayraklı gemi, uluslararası sözleşme, uygulanacak hukuk) içeren çok katmanlı bir alandır. Sözleşmenin türünün yanlış değerlendirilmesi, gemi adamı için bakiye süre ücreti gibi büyük bir alacağın kaybı; işveren için ise beklenmedik bir tazminat yükü anlamına gelebilir. Bu nedenle sürecin baştan doğru kurgulanması, doğru zamanda doğru adımın atılması bir tercih değil, çoğu kez zorunluluktur.

2M Hukuk Avukatlık Ofisi; Tuzla merkezli olup İstanbul–Kocaeli–Yalova liman ve tersane hattında faaliyet gösteren, TR/EN çift dilli bir deniz ticareti uyuşmazlık bürosudur. İstanbul gemi adamı avukatı ve Tuzla gemi adamı avukatı arayışınızda; gemi adamı ücret, kıdem, ihbar ve bakiye süre ücreti alacaklarının takibinden, gemi ihtiyati haczi ve alacağın tahsiline kadar tüm süreci yönetiyoruz. İstanbul deniz ticaret hukuku avukatı ve Tuzla deniz ticaret avukatı desteğiyle, yerli ve yabancı gemi sahipleri, işletmeciler ve mürettebata hukuki danışmanlık ve temsil hizmeti sunuyoruz.

Dosyanızı değerlendirmek ve sözleşmenizin türünü doğru tespit etmek için ekibimiz ile iletişime geçebilirsiniz.

İlgili Yazılar

• Gemi Adamı Alacakları (Seafarer Claims)
• Deniz Alacağı Kavramındaki Tartışmalı Kalemler ve İçtihat Eğilimleri
• Gemi İhtiyati Haczi: Başvuru, Şartlar ve Uygulama