Bir gemi adamı, 3 aylık belirli süreli bir iş sözleşmesiyle işe başlar ve henüz 2. ayda, haklı bir neden gösterilmeksizin işten çıkarılır. Akla ilk gelen soru şudur: “Sözleşmem deneme süresindeydi, hiçbir hakkım yok mu?” veya “Çalışmadığım 3. ayın maaşını isteyebilir miyim?”

Bu sorunun cevabı, çoğu zaman gemi adamının lehinedir — ancak doğru hukuki zemine oturtulması şarttır. 854 sayılı Deniz İş Kanunu (DİK), gemi adamlarını 4857 sayılı İş Kanunu’na tabi işçilerden farklı ve birçok yönden daha koruyucu bir rejime tabi tutar. Özellikle deneme süresi ve bakiye süre ücreti konularında, deniz iş hukukuna özgü kurallar belirleyicidir.

Bu yazıda; Deniz İş Kanunu kapsamında deneme süresinin sınırlarını, belirli süreli sözleşmelerde “bakiye süre ücreti” (kalan ay/aylar maaşı) talebini, m. 16’daki asgari iş güvencesini ve haklı fesih halinde hakların ne olacağını, güncel mevzuat ve yargı kararları ışığında 2M Hukuk Avukatlık Ofisi olarak ele alıyoruz.

1. Deniz İş Kanunu Kapsamında Deneme Süresi (DİK m. 10)

Deniz İş Kanunu’nun 10. maddesi açıktır: Deneme süresi yalnızca “süresi belirli olmayan” (belirsiz süreli) hizmet akitlerinde kararlaştırılabilir ve bu süre en çok bir ay olabilir. Bu süre içinde taraflar sözleşmeyi bildirimsiz ve tazminatsız bozabilir; ancak gemi adamının çalıştığı günlerin ücreti her hâlde saklıdır.

Buradan çıkan kritik sonuç şudur: Belirli süreli (örneğin 3 aylık) bir iş sözleşmesiyle çalışan gemi adamı bakımından deneme süresi kararlaştırılamaz. Sözleşmeye böyle bir deneme süresi kaydı konulsa dahi bu kayıt hukuken geçersizdir.

Yargıtay, bu ilkeyi istikrarlı biçimde uygulamaktadır. Deneme süresinin yalnızca belirsiz süreli sözleşmelerde ve en çok bir ay için öngörülebileceği; belirli süreli sözleşmelerde deneme süresi kararlaştırılamayacağı kabul edilmektedir (Yargıtay 22. Hukuk Dairesi – 2013/9215 – 2013/28777 – 10.12.2013; Yargıtay 9. Hukuk Dairesi – 2015/19071 – 2018/11683 – 24.05.2018). Yargıtay 7. Hukuk Dairesi de, Deniz İş Kanunu’nun cevaz vermediği hallerde sözleşmelere konulan deneme süresi kayıtlarının geçersizliğine dikkat çekmiştir (Yargıtay 7. Hukuk Dairesi – 2013/2215 – 2013/2719 – 11.03.2013).

Pratik özet: Belirli süreli sözleşmede “deneme süresi” yazıyorsa, bu kayıt işvereni korumaz. Gemi adamı, deneme süresine güvenilerek yapılan feshe karşı haklarını ileri sürebilir.

2. Belirli Süreli Sözleşmelerde Bakiye Süre Ücreti (Kalan Ayların Maaşı)

Üç aylık belirli süreli bir sözleşmeyle çalışan gemi adamının, süre dolmadan (örneğin 2. ayda) işten çıkarılması halinde sorulması gereken ilk soru: fesih haklı bir nedene dayanıyor mu?

Belirli süreli iş sözleşmesinin süresi sona ermeden ve haklı bir neden olmaksızın işveren tarafından feshedilmesi durumunda, gemi adamı çalışmadığı kalan süreye (örnekte 3. aya) ilişkin bakiye süre ücretini talep edebilir (Yargıtay 9. Hukuk Dairesi – 2015/19071 – 2018/11683 – 24.05.2018; Yargıtay 9. Hukuk Dairesi – 2008/6168 – 2008/32048 – 25.11.2008). İstanbul 17. Asliye Ticaret Mahkemesi’nin bir kararında da, 4 aylık belirli süreli sözleşmenin haksız feshi nedeniyle çalışılmayan bakiye sürenin ücretinin tazminat olarak ödenmesi gerektiği hüküm altına alınmıştır (İstanbul 17. Asliye Ticaret Mahkemesi – 2015/196 – 2018/482 – 10.12.2018).

Hukuki dayanak inceliği: Deniz İş Kanunu’nun ihbar/bildirim sürelerine ilişkin 16. maddesi yalnızca belirsiz süreli sözleşmeleri kapsar. Belirli süreli sözleşmede süre bitiminde akit kendiliğinden sona ereceği için ihbar süresi söz konusu olmaz. Bu nedenle, belirli süreli sözleşmenin işverence haksız ve erken feshinde gemi adamının bakiye süre alacağı, genel kanun niteliğindeki Türk Borçlar Kanunu (TBK) m. 438 üzerinden tazminat olarak talep edilir.

Mahsup (indirim) kuralı — gözden kaçırılmaması gereken nokta: TBK m. 438 gereği, bakiye süre ücreti hesaplanırken gemi adamının sözleşmenin erken sona ermesi sayesinde tasarruf ettiği miktar ile bu sürede başka bir işten elde ettiği veya kasten elde etmekten kaçındığı gelir, tazminattan indirilir. Bu nedenle “kalan ayların brüt ücreti = alınacak tutar” demek her zaman doğru olmaz; net talep, somut olaya göre değerlendirilmelidir.

3. Deniz İş Kanunu Madde 16 ve Asgari İş Güvencesi

Deniz İş Kanunu’nun 16. maddesi, belirsiz süreli hizmet akitleri bakımından önemli bir güvence getirir: Önemsiz fesih ve infisah halleri dışında, sözleşme gemi adamının işe alınmasından itibaren altı ay geçmedikçe bildirimli olarak feshedilemez. Bu altı aylık süre, hem işveren hem de gemi adamı için asgari bir iş güvencesi niteliğindedir.

Önemli bir istisna: Sözleşmenin haklı nedenle (bildirimsiz) feshi halinde altı ay çalışmış olma şartı aranmaz; haklı sebep varsa altı aylık süre dolmadan da fesih mümkündür. Yani 16. maddedeki güvence, “bildirimli/önelli” feshe karşı koruma sağlar.

Sözleşmenin bu süre dolmadan işveren tarafından haksız yere feshedilmesi halinde, gemi adamı fiilen çalıştığı süre mahsup edildikten sonra kalan bakiye süreye ait ücretini talep etme hakkına sahiptir (Yargıtay 9. Hukuk Dairesi – 2012/21256 – 2013/11389 – 08.04.2013).

4. Haklı Nedenle Fesih ve Deneme Süresi İçindeki Haklar

Madalyonun diğer yüzü: Eğer iş sözleşmesi işveren tarafından “haklı bir nedenle” feshedilmişse (DİK m. 14’te sayılan haller), gemi adamı bakiye süre ücretine hak kazanamaz (Yargıtay 9. Hukuk Dairesi – 2022/7688 – 2022/10501 – 27.09.2022). Bu nedenle uyuşmazlıklarda feshin gerçekten haklı bir nedene dayanıp dayanmadığı ve ispat yükü belirleyicidir.

Karşılaştırma açısından: 4857 sayılı İş Kanunu’na tabi (gemi adamı statüsü dışındaki) genel uygulamalarda, geçerli bir deneme süresi içinde yapılan fesihlerde işçi, çalışmadığı dönem için ücret talep edemez; ancak çalıştığı günlerin ücreti ve diğer hakları saklı kalır (Danıştay 12. Daire – 2023/6126 – 2025/4575 – 21.10.2025; Yargıtay 9. Hukuk Dairesi – 2011/17043 – 2013/16871 – 03.06.2013).

Ancak gemi adamları için belirli süreli sözleşmelerde deneme süresi hukuken geçersiz sayıldığından, işverenin “deneme süresindeydi” savunmasına dayanarak yaptığı fesih genellikle haksız fesih olarak değerlendirilir ve bakiye süre ücreti talebi gündeme gelir.

5. Örnek Senaryonun Özeti

3 aylık belirli süreli sözleşmeyle çalışan gemi adamı için deneme süresi kararlaştırılamaz; sözleşmedeki deneme kaydı geçersizdir.

İş akdinin 2. ayda haksız yere feshedilmesi halinde, gemi adamı çalışmadığı 3. ayın ücretini “bakiye süre ücreti” olarak talep edebilir (TBK m. 438; mahsup kuralı saklıdır).

Feshin haklı bir nedene (DİK m. 14) dayanması halinde ise bu ücret talep edilemez; yalnızca çalışılan günlerin ücreti ve doğmuş diğer haklar istenebilir.

Belirsiz süreli sözleşmelerde ayrıca DİK m. 16’daki altı aylık asgari iş güvencesi devreye girer.

Sık Sorulan Sorular (SSS)

Belirli süreli sözleşmeyle çalışan gemi adamına deneme süresi uygulanabilir mi? Hayır. DİK m. 10’a göre deneme süresi yalnızca belirsiz süreli sözleşmelerde ve en çok bir ay için geçerlidir. Belirli süreli sözleşmeye konulan deneme süresi kaydı hukuken geçersizdir.

3 aylık sözleşmem vardı, 2. ayda işten çıkarıldım. 3. ayın maaşını alabilir miyim? Fesih haklı bir nedene dayanmıyorsa evet; çalışmadığınız kalan süreye ilişkin bakiye süre ücretini (TBK m. 438) tazminat olarak talep edebilirsiniz. Tasarruf edilen ve başka işten elde edilen/elde etmekten kasten kaçınılan tutarlar bu alacaktan mahsup edilir.

Deneme süresinde miydim, çalıştığım günlerin parası yanar mı? Hayır. DİK m. 10 uyarınca deneme süresinde dahi gemi adamının fiilen çalıştığı günlere ait ücret hakkı saklıdır.

İşveren haklı nedenle çıkarırsa yine bakiye süre ücreti alabilir miyim? Hayır. Fesih, DİK m. 14’te sayılan haklı sebeplerden birine dayanıyorsa bakiye süre ücreti talep edilemez. Bu durumda haklı nedenin gerçekten var olup olmadığı ve ispatı belirleyicidir.

Deniz İş Kanunu m. 16’daki 6 aylık süre tam olarak neyi koruyor? Belirsiz süreli sözleşmelerde, gemi adamının işe alınmasından itibaren altı ay geçmedikçe sözleşmenin bildirimli (önelli) feshini engeller. Haklı nedenle bildirimsiz fesih için bu süre aranmaz.

Gemi adamı ile 4857 sayılı İş Kanunu’na tabi işçinin hakları neden farklı? Gemi adamlarının çalışma ilişkileri 854 sayılı Deniz İş Kanunu’na tabidir. Deneme süresi, fesih, bildirim süreleri, çalışma süresi ve kıdem/ihbar tazminatı gibi konularda İş Kanunu’ndan farklı, çoğu kez daha koruyucu özel hükümler uygulanır.

Bu haklar için zamanaşımı süresi ne kadar? Ücret ve tazminat alacakları belirli zamanaşımı sürelerine tabidir ve alacak türüne göre değişir. Hak kaybı yaşamamak için fesih sonrası en kısa sürede hukuki destek alınması önerilir.

Neden Uzman Avukat Desteği Gereklidir?

Deniz iş hukuku, kara işçilerine kıyasla daha teknik ve uzmanlık gerektiren bir alandır. Aynı olayda; sözleşmenin belirli mi belirsiz süreli mi olduğu, deneme süresi kaydının geçerliliği, feshin haklı nedene dayanıp dayanmadığı, bakiye süre ücretinin TBK m. 438 üzerinden doğru hesaplanması ve mahsup kalemlerinin değerlendirilmesi gibi birden çok katman iç içe geçer. Bu değerlendirmelerdeki küçük bir hata, hak kazanılan tazminatın yanlış hesaplanmasına veya zamanaşımı nedeniyle hak kaybına yol açabilir.

Ayrıca uyuşmazlığın görevli ve yetkili mahkemesinin doğru belirlenmesi, delillerin (sözleşme, çalışma ve kimlik karnesi, fesih bildirimi, ücret bordroları, gemi jurnali kayıtları vb.) eksiksiz toplanması ve ispat yükünün doğru yönetilmesi, sonucu doğrudan etkiler. Bu nedenle gemi adamı alacak ve tazminat davalarının, deniz ticareti ve iş hukukunda deneyimli bir avukatın yönlendirmesiyle yürütülmesi büyük önem taşır.

2M Hukuk Avukatlık Ofisi, Av. Meryem Günay’ın kurucusu olduğu, İstanbul Anadolu Yakası‘nda Tuzla merkezli olarak Pendik, Kartal, Maltepe ve Gebze/Kocaeli bölgesine hizmet veren bir hukuk bürosudur. Deniz ticaret hukuku ve deniz iş hukuku, büronun temel uzmanlık alanları arasındadır. Gemi adamı ücret ve bakiye süre ücreti alacakları, haksız fesih, kıdem ve ihbar tazminatı, deneme süresi uyuşmazlıkları ile armatör/işveren tarafına yönelik savunma süreçlerinde kapsamlı danışmanlık ve dava takibi sunmaktadır.

Sözleşme süresi dolmadan işten çıkarıldıysanız veya bir gemi adamı alacağı uyuşmazlığıyla karşı karşıyaysanız, hak kaybı yaşamadan önce uzman avukat desteği almanızı öneririz.