Deniz iş hukuku, karadaki iş hukukundan önemli farklar taşır. Bunların en çarpıcısı, süresi belirsiz gemi adamı sözleşmelerine getirilen 6 aylık asgari süre kuralıdır: İşveren, haklı bir sebep olmadıkça gemi adamını ilk altı ay içinde işten çıkaramaz. Bu yazıda; gemi adamı sözleşmesinin türlerini, 6 aylık asgari sürenin anlamını, sözleşme süresi dolmadan yapılan haksız feshin sonuçlarını (bakiye süre ücreti, kıdem, ihbar, yıllık izin) ve bakiye ücretteki mahsup ilkesini 854 sayılı Deniz İş Kanunu ve Yargıtay uygulaması ışığında ele alıyoruz.

Kısa Özet

Gemi adamı sözleşmesi üç türde kurulabilir: belirli süreli, belirli sefer için veya süresiz (DİK m. 7).

Süresi belirsiz sözleşme, haklı sebepler (m. 14) dışında, işe alınmadan itibaren altı ay geçmedikçe feshedilemez (DİK m. 16/A) — bir tür “asgari süreli iş sözleşmesi”.

Sözleşme süresi/asgari süre dolmadan haksız fesihte gemi adamı, kalan süreye ait bakiye ücreti (TBK m. 438) ve şartları varsa kıdem tazminatını talep edebilir.

İhbar tazminatı yalnızca belirsiz süreli sözleşmenin öneline uyulmadan feshinde doğar; belirli/asgari sürenin erken feshinde ihbar tazminatı gündeme gelmez.

Bakiye süre ücretinden, gemi adamının çalışmayarak tasarruf ettiği ve başka işten kazandığı/kazanmaktan kasten kaçındığı tutarlar mahsup edilir.

1. Gemi Adamı Sözleşmesinin Türleri ve Yazılılık (DİK m. 7 ve 5)

854 sayılı Deniz İş Kanunu m. 7 uyarınca gemi adamı ile işveren arasındaki hizmet akdi üç şekilde kurulabilir: belirli bir süre için, belirli bir sefer için ya da süresiz (belirsiz süreli). Belirli süreli sözleşme sürenin bitiminde; belirli sefer için yapılan sözleşme ise seferin sonunda geminin vardığı limanda yükünü boşaltmasıyla kendiliğinden sona erer.

Kanun’un 5. maddesi, sözleşmenin yazılı yapılmasını ve taraflardan her birine birer nüsha verilmesini öngörür. Yazılı sözleşme bulunmaması veya sürenin belirlenmemiş olması hâlinde sözleşme belirsiz süreli kabul edilir. Yazılılık, özellikle sözleşmenin türünün, süresinin ve ücretin ispatı bakımından belirleyicidir.

2. Deniz İş Hukukunun Farkı: 6 Aylık Asgari Süre (DİK m. 16/A)

Karadaki iş hukukunda belirsiz süreli sözleşme kural olarak her zaman (önele uyularak) feshedilebilirken, deniz iş hukukunda özel bir güvence vardır. DİK m. 16/A açıktır:

“Süresi belirsiz hizmet akti, 14 üncü maddede yazılı durumlar dışında gemiadamının işe alınmasından itibaren altı ay geçmedikçe bozulamaz.”

Bu hüküm, süresi belirsiz gemi adamı sözleşmesini fiilen bir asgari süreli iş sözleşmesi hâline getirir: İşveren, m. 14’teki haklı fesih sebepleri bulunmadıkça, gemi adamını ilk altı ay içinde işten çıkaramaz. Yargıtay İçtihadı Birleştirme uygulamasında da bu düzenleme, mevzuatımızdaki asgari süreli iş sözleşmesinin tipik bir örneği olarak kabul edilmiştir. Dolayısıyla yazılı sözleşme olmasa veya süre belirlenmemiş olsa bile, taraflar için ilk 6 ay boyunca (haklı sebepler hariç) bir fesih yasağı söz konusudur.

Sözleşmenin uzaması

Belirli süreli bir hizmet akdinin sonunda gemi adamı, işverenin muvafakatiyle (rızasıyla) çalışmaya devam ederse, sözleşme aynı süre için uzatılmış sayılır. Bu, belirli süreli sözleşmelerin sessizce sürdürülmesinin doğurduğu önemli bir sonuçtur.

3. Sözleşme Süresi Dolmadan Haksız Fesih: Gemi Adamının Hakları

Sözleşme (belirli süre veya 6 aylık asgari süre) dolmadan, işveren tarafından haklı bir neden olmaksızın feshedilirse, gemi adamının talep edebileceği başlıca haklar şunlardır:

4. Fesih Önelleri (İhbar Süreleri) — DİK m. 16/B

Belirsiz süreli sözleşmenin (6 ay dolduktan sonra) usulüne uygun feshinde, hizmet süresine göre önceden bildirim (önel) yapılması gerekir:

Bu öneller asgari olup toplu iş sözleşmesi veya hizmet akdiyle artırılabilir. Önele uymayan taraf, önele uygun ücret tutarında ihbar tazminatı öder (m. 16/D). Ayrıca gemi adamının sendikaya üye olması, şikâyete başvurması gibi fesih hakkının kötüye kullanıldığı hâllerde, öneller ücretinin üç katı tutarında tazminat söz konusu olur.

5. Bakiye Süre Ücretinde Mahsup İlkesi (TBK m. 438)

Deniz İş Kanunu’nda özel düzenleme bulunmayan hâllerde (örneğin bakiye süre ücretinin hesabı), Türk Borçlar Kanunu’nun 438. maddesi kıyasen uygulanır. Bu madde uyarınca bakiye süre ücreti hesaplanırken, gemi adamının fesih nedeniyle çalışmadığı dönemde tasarruf ettiği miktar ile bu sürede başka bir işten elde ettiği (veya elde etmekten kasten kaçındığı) gelirler, toplam tutardan mahsup edilir. Böylece gemi adamının çifte kazanç elde etmesi önlenir; talep edilebilecek tutar bu mahsuptan sonra kalan miktardır.

6. Görevli Mahkeme

854 sayılı Kanun’a tabi gemi adamlarının iş sözleşmesinden doğan uyuşmazlıkları, 7036 sayılı İş Mahkemeleri Kanunu uyarınca İş Mahkemelerinin görev alanındadır. Dava açmadan önce, iş uyuşmazlıklarında öngörülen arabuluculuk dava şartının da gözetilmesi gerekir.

Uygulamada dikkat:

Sözleşmenin türü (belirli/sefer/belirsiz) ve süresi, hangi hakların doğacağını belirler; bu yüzden yazılı sözleşme ve nüsha kritik önemdedir.

Haksız fesihte önce sözleşmenin türü ve süresi, ardından bakiye ücret + kıdem + (varsa) ihbar ayrı ayrı değerlendirilir.

Bakiye ücret talebinde mahsup kalemleri (başka işten kazanç vb.) baştan dikkate alınmalıdır.

Ücret, fazla mesai ve izin alacaklarında zamanaşımı süreleri kaçırılmamalıdır.

Deniz İş Kanunu’na Göre İş Sözleşmesinin Süresi ve Türleri

854 sayılı Deniz İş Kanunu’nun 7. maddesi uyarınca, gemi adamı ile işveren arasındaki hizmet akitleri üç farklı şekilde kurulabilmektedir:

Belirli bir süre için,

Belirli bir sefer için,

Süresiz (belirsiz süreli) olarak.

Sözleşme Süresinin Belirlenmemesi ve Asgari Süre Kuralı: Deniz İş Kanunu, genel iş hukukundan farklı olarak belirsiz süreli sözleşmeler için “asgari bir süre” öngörmüştür. Yargıtay İçtihatları Birleştirme Büyük Genel Kurulu (23.02.2018 tarihli, 2017/1 Esas – 2018/2  Karar) ve Yargıtay Büyük Genel Kurulu (08.03.2019 tarihli, 2017/10 Esas – 2019/1  Karar) kararlarında belirtildiği üzere; Kanun’un 16. maddesi uyarınca, süresi belirsiz hizmet akitleri gemi adamının işe alınmasından itibaren altı ay geçmedikçe bozulamaz. Bu düzenleme, Türk iş hukuku mevzuatında “asgari süreli iş sözleşmesinin” tipik bir örneği olarak kabul edilmektedir. Dolayısıyla, sözleşmede süre belirlenmemişse veya yazılı bir sözleşme bulunmuyorsa, sözleşme belirsiz süreli kabul edilmekle birlikte, taraflar için ilk 6 ay boyunca fesih yasağı (haklı nedenler hariç) içeren bir hukuki yapı arz eder.

Sözleşmenin Uzaması: Belirli süreli bir hizmet akdinin sonunda gemi adamı, işverenin muvafakatiyle çalışmaya devam ederse, sözleşme aynı süre için uzatılmış sayılır (Yargıtay 9. Hukuk Dairesi, 16.12.2024 tarihli, 2024/10149 Esas – 2024/16175  Karar; Yargıtay 9. Hukuk Dairesi, 26.11.2025 tarihli, 2025/6353 Esas – 2025/9178  Karar).

İş Sözleşmesinin 6 Ay Dolmadan Feshedilmesi Halinde Gemi Adamının Hakları

İş sözleşmesinin, kanuni veya sözleşmesel süre dolmadan (özellikle 6 aylık asgari süre tamamlanmadan) işveren tarafından haklı bir neden olmaksızın feshedilmesi durumunda gemi adamının talep edebileceği haklar yargı kararları ışığında aşağıda özetlenmiştir:

Tazminattan Mahsup İlkesi: Yargıtay Hukuk Genel Kurulu (06.07.2021 tarihli, 2017/2363 Esas – 2021/923  Karar) uyarınca, bakiye süre ücreti hesaplanırken; işçinin sözleşmenin feshi sebebiyle çalışmadığı dönemde tasarruf ettiği miktar veya başka bir işten elde ettiği (yahut elde etmekten kasten feragat ettiği) gelirler toplam tazminattan mahsup edilmelidir.

Sıkça Sorulan Sorular (SSS)

Gemi adamı ilk 6 ay içinde işten çıkarılabilir mi?

Süresi belirsiz sözleşmede, DİK m. 16/A gereği haklı sebepler (m. 14) dışında gemi adamı işe alınmasından itibaren altı ay geçmedikçe işten çıkarılamaz. Bu süre dolmadan yapılan haksız fesihte gemi adamı, kalan süreye ait bakiye ücretini talep edebilir.

Yazılı sözleşme yoksa gemi adamının hakları ne olur?

Yazılı sözleşme yoksa veya süre belirlenmemişse sözleşme belirsiz süreli sayılır ve 6 aylık asgari süre güvencesi uygulanır. Yazılılık ispat açısından önemlidir; sözleşmenin türü, süresi ve ücret bu belgeyle kolayca kanıtlanır.

Belirli süreli sözleşmenin erken feshinde ihbar tazminatı alınır mı?

Hayır. İhbar tazminatı yalnızca belirsiz süreli sözleşmenin öneline uyulmadan feshinde doğar. Belirli süreli veya asgari sürenin süresinden önce feshinde ihbar tazminatı değil, kalan süreye ilişkin bakiye ücret (TBK m. 438) gündeme gelir.

Bakiye süre ücretinden bir indirim yapılır mı?

Evet. TBK m. 438 uyarınca, gemi adamının çalışmadığı dönemde tasarruf ettiği ve başka bir işten elde ettiği (veya kasten elde etmekten kaçındığı) gelirler bakiye ücretten mahsup edilir.

Gemi adamı ne kadar çalışınca yıllık izne hak kazanır?

Aynı işveren emrinde veya aynı gemide bir takvim yılı içinde en az 6 ay çalışmış olması gerekir (DİK m. 40). 6 aydan az kıdemde yıllık ücretli izin doğmaz.

Kaynaklar

Resmî kaynaklar: 854 sayılı Deniz İş Kanunu (mevzuat.gov.tr) · Çalışma ve Sosyal Güvenlik Bakanlığı — Deniz İş Kanunu SSS

Deniz iş hukuku, büromuzun uzmanlık alanlarından biridir. Gemi adamı alacakları ve haksız fesih uyuşmazlıklarına ilişkin diğer içeriklerimiz için: 2mhukuk.com

Neden Uzman Avukat Desteği Gereklidir?

Deniz iş hukuku, kara iş hukukundan farklı özel kurallar (6 aylık asgari süre, sefer esaslı sözleşmeler, özel fesih önelleri) içerir. Hangi hakkın doğacağı; sözleşmenin türüne, süresine ve fesih sebebine göre değişir. Bakiye ücret, kıdem ve ihbar taleplerinin doğru kurgulanması, mahsup kalemlerinin ve zamanaşımının gözetilmesi, alacağın tam ve güvenli tahsili açısından belirleyicidir.

2M Hukuk Avukatlık Bürosu, deniz iş hukuku, gemi adamı alacakları, haksız fesih ve deniz ticareti uyuşmazlıklarında; başta Tuzla (tersaneler bölgesi) olmak üzere Pendik, Kartal, Maltepe ve Gebze/Kocaeli hattındaki gemi adamlarına ve işverenlere dava stratejisi ve dilekçe hazırlığı konusunda destek vermektedir. Somut olayınıza ilişkin değerlendirme için: 2mhukuk.com

Bu yazı genel bilgilendirme amaçlıdır; hukuki mütalaa veya avukatlık hizmeti niteliği taşımaz. Her uyuşmazlık kendine özgü koşullarında değerlendirilmelidir.