1. Gemi Adamlarının Çalışma Süresinin Kapsamı ve Bekleme Süreleri
854 sayılı Deniz İş Kanunu’nun 26/2. maddesi uyarınca gemi adamlarının iş süresi, fiilen işbaşında çalıştıkları veya vardiya tuttukları sürelerdir. Yargıtay içtihatlarında istikrarlı bir şekilde vurgulandığı üzere, gemi adamının fiilen çalışmamakla birlikte gücünü işverenin emrinde bulundurduğu, iş verilmesi veya çıkması için beklediği süreler de çalışma süresinden sayılmalıdır (Yargıtay 9. Hukuk Dairesi, 25.04.2022, 2022/4079 E., 2022/5197 K.; Yargıtay 9. Hukuk Dairesi, 16.09.2013, 2013/4624 E., 2013/22560 K.).
Ancak Yargıtay, gemi adamının gemide geçirdiği sürenin tamamının çalışma süresi olarak kabul edilemeyeceğini belirtmektedir. Gemi adamının gemide bulunmakla birlikte serbestçe kullandığı yemek yeme, yatma, dinlenme gibi süreler çalışma süresi sayılmaz (Yargıtay 9. Hukuk Dairesi, 31.10.2017, 2017/25780 E., 2017/17080 K.; Yargıtay 9. Hukuk Dairesi, 16.02.2016, 2014/28257 E., 2016/2751 K.). Örneğin, 24 saatlik vardiya usulüyle çalışan bir gemi adamının uyku ihtiyacını giderip gidermediğine göre 10 saat veya 4 saat ara dinlenme tenzili yapılması gerekmektedir (Yargıtay 9. Hukuk Dairesi, 10.10.2017, 2017/24514 E., 2017/15287 K.). Salt gemide bulunmak fazla çalışma ücretine hak kazandırmaz; işbaşında ve vardiya tutulan sürenin somut olarak kanıtlanması şarttır (Yargıtay 9. Hukuk Dairesi, 16.02.2016, 2014/28257 E., 2016/2751 K.).
2. Fazla Mesai Sürelerinin Belirlenmesi ve Uluslararası Sınırlar
Deniz İş Kanunu’na göre günlük 8 saati veya haftalık 48 saati aşan çalışmalar fazla saatlerle çalışma (fazla mesai) olarak kabul edilir (Yargıtay 9. Hukuk Dairesi, 13.02.2012, 2009/43344 E., 2012/3135 K.). Yargıtay, 4857 sayılı İş Kanunu’ndaki yıllık 270 saatlik fazla mesai sınırının Deniz İş Kanunu kapsamında uygulanamayacağını hükme bağlamıştır. Bunun yerine, ILO 180 sayılı Sözleşme ve 1999/63/EC Direktifi uyarınca azami çalışma süresinin 24 saatlik sürede 14 saati, 7 günlük sürede ise 72 saati geçemeyeceği kuralı esas alınmalıdır (Yargıtay 9. Hukuk Dairesi, 11.02.2014, 2012/25671 E., 2014/3980 K.; Yargıtay 9. Hukuk Dairesi, 11.02.2014, 2011/54095 E., 2014/3957 K.). İş sözleşmelerinde fazla mesai ücretinin asıl ücrete dahil olduğu kararlaştırılmış olsa dahi, bu durum haftalık 72 saate kadar olan çalışmalar için geçerli kabul edilmekte, 72 saati aşan kısımların ayrıca hesaplanıp ödenmesi gerekmektedir (Yargıtay 22. Hukuk Dairesi, 17.03.2020, 2017/28448 E., 2020/5098 K.; Yargıtay 22. Hukuk Dairesi, 10.02.2014, 2013/2444 E., 2014/1795 K.).
Ayrıca, Deniz İş Kanunu’nun 28. maddesinde yer alan özel hüküm gereği fazla çalışma ücreti %25 zamlı olarak hesaplanmalıdır. 6098 sayılı Türk Borçlar Kanunu’nun %50 zam öngören genel hükmü gemi adamları için uygulanamaz (Yargıtay 9. Hukuk Dairesi, 31.05.2022, 2022/6018 E., 2022/6890 K.).
3. Fazla Çalışmanın İspatı ve Noter Tasdikli Defter Tutma Zorunluluğu
Deniz İş Kanunu’nun 28/son maddesi uyarınca işveren veya işveren vekili, fazla saatlerle çalışmaları belgelemek üzere noterden tasdikli ayrı bir defter tutmak zorundadır. Yargıtay, mahkemelerin uyuşmazlıkların çözümünde bu noter tasdikli defteri, gemi jurnallerini ve vardiya çizelgelerini getirtip incelemesini zorunlu kılmaktadır. Sadece tanık beyanlarına dayanılarak, bu resmi kayıtlar incelenmeden fazla mesai alacağına hükmedilmesi eksik inceleme sebebiyle bozma nedenidir (Yargıtay 9. Hukuk Dairesi, 17.12.2012, 2010/51135 E., 2012/43019 K.; Yargıtay 9. Hukuk Dairesi, 17.12.2012, 2010/50020 E., 2012/43016 K.; Yargıtay 9. Hukuk Dairesi, 17.12.2012, 2011/32857 E., 2012/43022 K.). İşveren bu defteri tutmamış olsa dahi, gemi adamı fazla çalışmasını diğer delillerle kanıtlayabilir; ancak mahkemenin öncelikle kanunen tutulması zorunlu olan bu kayıtları talep etmesi esastır (Yargıtay 9. Hukuk Dairesi, 19.11.2019, 2018/10617 E., 2019/20333 K.).
4. Kılavuz Kaptanlar ve Gemi Kaptanlarına İlişkin Özel Durumlar
Deniz İş Kanunu’nun 27. maddesi gereğince kaptanlar, günlük veya haftalık çalışma süreleri rejimine tabi tutulmaksızın çalıştırılabildiklerinden kural olarak fazla mesai talep edemezler. Ancak toplu iş sözleşmesi ile bu kişilerin günlük ve haftalık çalışma esasına tabi tutulması mümkündür (Yargıtay 9. Hukuk Dairesi, 07.10.2013, 2011/27532 E., 2013/25072 K.). Kılavuz kaptanlar yönünden ise Yargıtay, bu kişilerin günün 24 saatinde her an çalışmaya hazır olmaları gerekse de, fiilen çalışmadıkları sürenin iş süresinden sayılamayacağını ve çalışma şekilleri dikkate alınarak aylık ücretleri belirlendiğinden fazla çalışma talep edemeyeceklerini hüküm altına almıştır (Yargıtay 9. Hukuk Dairesi, 06.02.2024, 2023/20378 E., 2024/1581 K.; Yargıtay 9. Hukuk Dairesi, 26.11.2024, 2024/10846 E., 2024/15290 K.; Yargıtay 9. Hukuk Dairesi, 13.03.2024, 2024/3407 E., 2024/4744 K.).
5. İkincil Kaynaklardan Elde Edilen Ek Bağlamlar
Aşağıdaki bilgiler, karar metinlerinde sınırlı bilgi olduğunda ek bağlam sağlayan ikincil kaynak niteliğindeki kararlardan derlenmiştir:
Kayıtların Temini ve İncelenmesi: Gemi adamlarının çalışma sürelerinin ve fazla mesailerinin tespiti için yalnızca tanık beyanları yeterli görülmemekte; geminin seferde olduğu tarihleri netleştirmek üzere Liman Başkanlığından kayıtların getirtilmesi gerekmektedir (Yargıtay 7. Hukuk Dairesi, 12.12.2013, 2013/14351 E., 2013/21920 K.). Ayrıca, sefer kayıtlarının işyerinde fiziki olarak incelenmesi zorunludur (Yargıtay 9. Hukuk Dairesi, 02.04.2019, 2016/11460 E., 2019/7541 K.).
Ara Dinlenme ve Biniş-İniş Saatleri: 24 saatlik çalışmalarda gemiye biniş ve gemiden ayrılış saatlerine ilişkin kayıtların ayrıntılı dökümü çıkarılmalı ve günlük 10 saatlik ara dinlenme süresi düşülerek fiili çalışma hesaplanmalıdır (Yargıtay 9. Hukuk Dairesi, 14.03.2023, 2023/3703 E., 2023/3903 K.).
Özel Kanun Hükmünün Önceliği: Gemi adamlarının fazla mesai ücreti hesaplamasında, 854 sayılı Deniz İş Kanunu’nun 28. maddesindeki %25 zam oranı özel hüküm niteliğinde olup, 6098 sayılı Türk Borçlar Kanunu’nun 402. maddesindeki %50 zam oranına göre öncelikli olarak uygulanır (Yargıtay 9. Hukuk Dairesi, 08.11.2022, 2022/9669 E., 2022/14487 K.).
Bekleme Sürelerinin Kapsamı: Gemi taşımacılığına bağlı liman operasyonlarında (yükleme, boşaltma, gümrük işlemleri) geçen bekleme sürelerinin de işin niteliği ve yoğunluğu gözetilerek fazla mesai kapsamında değerlendirilmesi gerektiği, puantaj kayıtlarının sadece aktif sürüş/işlem süresini yansıtmasının eksik inceleme yaratacağı belirtilmektedir (Yargıtay 9. Hukuk Dairesi, 27.04.2017, 2017/9527 E., 2017/7424 K.; Yargıtay 9. Hukuk Dairesi, 19.12.2017, 2016/4308 E., 2017/21823 K.).
Gemi adamının bekleme süreleri çalışma süresinden sayılır mı?
Evet, ancak her bekleme süresi otomatik olarak çalışma süresi kabul edilmez. Yargıtay içtihatlarına göre gemi adamının fiilen çalışmasa bile işverenin emrinde hazır bulunduğu, iş verilmesini beklediği süreler çalışma süresinden sayılır. Özellikle limanda yükleme, boşaltma, gümrük işlemleri veya vardiya bekleme süreçleri bu kapsamda değerlendirilebilir.
Buna karşılık gemi adamının serbestçe kullandığı yemek, uyku ve dinlenme süreleri çalışma süresi sayılmaz. Bu nedenle fazla mesai hesabı yapılırken fiili çalışma ile dinlenme sürelerinin ayrıştırılması gerekir. Mahkemeler bu ayrımı somut deliller ve kayıtlar üzerinden yapmaktadır.
Gemi adamı fazla mesai ücretine ne zaman hak kazanır?
Gemi adamı, günlük 8 saati veya haftalık 48 saati aşan çalışmalar için fazla mesai ücretine hak kazanır. Ancak denizcilik sektörüne özgü uluslararası düzenlemeler gereği, haftalık çalışma süresi 72 saate kadar çıkabilmekte ve bu sınıra kadar olan çalışmalar bazı durumlarda ücretin içinde kabul edilebilmektedir.
Bu sınırın aşılması halinde ise fazla mesai ücretinin ayrıca ödenmesi zorunludur. Ayrıca Deniz İş Kanunu’na göre fazla mesai ücreti %25 zamlı olarak hesaplanır. Bu yönüyle gemi adamlarının fazla mesai alacakları, klasik iş hukukundan farklı ve teknik bir hesaplama gerektirir.
Gemi adamı fazla mesaisini nasıl ispat eder?
Fazla mesainin ispatı açısından en önemli husus, işverenin tutmak zorunda olduğu noter tasdikli fazla mesai defteri, gemi jurnalleri ve vardiya çizelgeleridir. Yargıtay’a göre mahkemeler bu kayıtları incelemeden karar veremez.
Ancak işveren bu kayıtları tutmamışsa, gemi adamı fazla çalışmasını tanık beyanları, yazışmalar ve diğer delillerle de ispat edebilir. Bununla birlikte uygulamada en güçlü deliller resmi kayıtlar olduğu için, dava sürecinde bu belgelerin temini kritik önem taşır.
Neden Uzman Avukat Desteği Gerekli?
Gemi adamlarının çalışma süresi, fazla mesai ve alacak hesaplamaları klasik iş hukukuna göre çok daha teknik ve karmaşık bir yapıya sahiptir. Bekleme sürelerinin çalışma süresine dahil edilip edilmeyeceği, uluslararası sözleşmelerin uygulanması, %25 zam oranı gibi özel hükümler ve kayıtların değerlendirilmesi gibi konular ciddi hukuki uzmanlık gerektirir. Ayrıca fazla mesai alacaklarının doğru hesaplanmaması, eksik talep edilmesi veya ispat yükünün yanlış yönetilmesi durumunda önemli hak kayıpları ortaya çıkabilir.
Bu nedenle sürecin başından itibaren deneyimli bir istanbul gemi adamı avukatı ile çalışmak büyük avantaj sağlar. Özellikle denizcilik sektörünün yoğun olduğu bölgelerde faaliyet gösteren bir tuzla gemi adamı avukatı, tersane ve gemi uygulamalarına hakimiyeti sayesinde süreci daha etkin yönetebilir. İstanbul merkezli çalışan bir istanbul avukat desteği ile hem yerel hem uluslararası mevzuat birlikte değerlendirilerek doğru strateji belirlenebilir. Bu noktada deniz ticaret hukuku alanında uzmanlaşmış 2M Hukuk Avukatlık Ofisi, gemi adamı alacakları ve fazla mesai uyuşmazlıklarında müvekkillerine profesyonel, hızlı ve sonuç odaklı hukuki destek sunmaktadır.
