CONGENBILL tipi çarter parti konşimentosunun ön yüz kutuları ve arka yüz klozları; her birinin işlevi, doğurduğu risk ve Türk Ticaret Kanunu’nun emredici hükümleri karşısındaki durumu.

Piyasada dolaşan konşimentolar iki aileye ayrılır:

Kısa form (çarter parti) konşimentoları — dökme yük ve tramp taşımacılığında kullanılır; CONGENBILL en yaygın örnektir. Arka yüzünde yalnızca birkaç kloz bulunur; sözleşmenin asıl içeriği, atıf yoluyla çarter partiden gelir. Bu nedenle tek başına okunamaz.

Uzun form (liner) konşimentoları — düzenli hat ve konteyner taşımacılığında kullanılır; arka yüzünde onlarca kloz bulunur ve kendi başına ayakta durur.

Uygulayıcı için kritik olan beş nokta şunlardır:

Atıf (incorporation) klozu: Çarter partideki hukuk ve tahkim/yetki klozunu konşimentoya taşır. Bu tek cümle, davanın Türkiye’de görülüp görülemeyeceğini belirler.

General Paramount klozu: Lahey veya Lahey-Visby rejimini devreye sokar; sorumluluk tavanını ve dava süresini doğrudan etkiler.

İmza bloğu: Belgenin kaptan/donatan adına mı yoksa çarterer adına mı imzalandığı, kime dava açılacağını belirle.

“Unknown” ve “apparent good order” kayıtları: Temiz konşimentonun ispat gücünü ve karşı ispat yükünü şekillendirir.

TTK m. 1243: Türk hukuku uygulandığında, taşıyanın kanuni sorumluluklarını doğrudan veya dolaylı olarak önceden kaldıran ya da daraltan bütün kayıt ve şartlar geçersizdir. Matbu formdaki birçok kloz bu süzgeçten geçemez.

1. İki Konşimento Ailesi: Kısa Form ve Uzun Form

Uygulamada karşılaşılan konşimentolar, işlev ve yapı bakımından ikiye ayrılır ve bu ayrım dosyanın nasıl kurulacağını baştan belirler.

CONGENBILL, dünyada en yaygın kullanılan kuru dökme yük yolculuk çarter partisi olan GENCON ile birlikte kullanılmak üzere hazırlanmış bir çarter parti konşimentosudur. Form 1994’ten sonra 2007, 2016 ve 2022 yıllarında güncellenmiş; ancak uygulamada eski sürümler de hâlâ yoğun biçimde dolaşımdadır. Bu nedenle elinizdeki belgenin hangi sürüm olduğunu tespit etmek, analizin ilk adımıdır.

Not: Bu yazıda kloz metinleri aynen aktarılmamakta; klozların işlevi, doğurduğu risk ve Türk hukuku karşısındaki durumu analiz edilmektedir. Şablon formların telif hakları ilgili kuruluşlara aittir ve resmî metinler yetkili kaynaklardan temin edilmelidir.

2. Ön Yüz Kutuları: Kutu Kutu Analiz

Uyuşmazlıkların önemli bir kısmı arka yüz klozlarından değil, ön yüzdeki kutuların nasıl doldurulduğundan doğar. Aşağıdaki tablo, her kutunun hukuki işlevini ve uygulayıcının dikkat etmesi gereken noktayı gösterir.

Sık gözden kaçan detay: Bazı formlarda navlun kutusunun içine veya yanına, elle ya da damga ile “ARBITRATION LONDON, ENGLISH LAW TO APPLY” ve “FIOST” gibi kayıtlar eklenmiş olur. Bu kısacık ibareler; uyuşmazlığın çözüm yerini, uygulanacak hukuku ve yükleme–boşaltma masraflarının kime ait olduğunu belirler. Konşimento incelenirken ön yüzdeki el yazısı ve damga kayıtları da matbu klozlar kadar dikkatle okunmalıdır; çünkü çelişki hâlinde özel olarak eklenen kayıt, matbu metne göre öncelik taşır.

3. “Shipped in Apparent Good Order and Condition” İbaresi

Formun ön yüzünde matbu olarak yer alan bu ibare, yükün görünüşte iyi hâl ve şartlarda gemiye yüklendiğini beyan eder. Bu, konşimentoyu “temiz” (clean) hâle getiren kayıttır ve pratikte üç sonuç doğurur:

Karine oluşturur: Yükün dış görünüş itibarıyla sağlam teslim alındığı kabul edilir. Varışta hasar tespit edilmişse, hasarın taşıma sırasında doğduğu yönünde güçlü bir dayanak sağlar.

Yalnızca “görünüş” ile sınırlıdır: Ambalajın içindeki durum, gizli ayıp veya nem oranı gibi hususlar bu beyanın kapsamında değildir.

Üçüncü kişilere karşı güçlenir: Konşimento ciro ile iyiniyetli üçüncü kişiye geçtiğinde, taşıyanın bu beyanın aksini ileri sürme imkânı önemli ölçüde daralır.

Uygulamadaki karşılığı: Taşıyan, yükün durumundan çekiniyorsa konşimentoya çekince (remark) koyarak “kirli” (claused) konşimento düzenler. Ancak akreditifli işlemlerde kirli konşimento banka tarafından kabul edilmediğinden, uygulamada taşıyanın yükletenden bir taahhütname (letter of indemnity) alarak temiz konşimento düzenlemesi yaygındır. Bu taahhütnamelerin geçerliliği, üçüncü kişileri yanıltma (hile) hâllerinde sınırlıdır: taşıyan üçüncü kişiye karşı konşimentonun içeriğiyle bağlı kalır, yalnızca yükletene rücu edebilir.

4. “Unknown Clause”: Ağırlık, Miktar ve İçerik Bilinmiyor Kaydı

Neredeyse tüm şablon konşimentoların ön yüzünde, ağırlık, ölçü, kalite, miktar, durum, içerik ve değerin taşıyanca bilinmediğini belirten matbu bir kayıt bulunur. Konteyner taşımacılığında bunun karşılığı “shipper’s load, stow and count” ve “said to contain” kayıtlarıdır.

İşlevi: Taşıyanın, yükletenin beyanına dayanarak düzenlediği kayıtların doğruluğundan sorumlu tutulmasını engellemektir. Taşıyan, mühürlü bir konteynerin içeriğini veya dökme yükün gerçek tonajını fiilen kontrol edemez.

Sınırı: Bu kayıt sınırsız değildir. Taşıyanın makul kontrol imkânı bulunan hususlarda — örneğin dökme yükte draft survey yapılabilmesi, koli sayısının sayılabilmesi, ambalajın dıştan görünen durumu — kaydın koruyucu etkisi zayıflar. Ayrıca kayıt, konşimentonun ispat kuvvetine ilişkin kanuni düzenlemeyi tümüyle bertaraf edecek biçimde yorumlanamaz.

Uygulayıcı için kritik nokta: Türk Ticaret Kanunu m. 1243/2 uyarınca, kanunlarla düzenlenmiş bulunan ispat yükünün taşıyan lehine tersine çevrilmesi sonucunu doğuran bütün kayıt ve şartlar, sorumluluğu kaldıran veya daraltan kayıtlarla aynı hükme tabidir; yani geçersizdir. Bu nedenle Türk hukukunun uygulandığı dosyalarda, “unknown” kaydının ispat yükünü tümüyle yük ilgilisine yıkacak biçimde yorumlanmasına doğrudan itiraz edilmelidir.

5. Nüsha Sayısı ve “Accomplishment” Kaydı

Konşimento birden çok asıl nüsha hâlinde düzenlenir ve formda nüsha sayısı ayrı bir kutuda gösterilir. Matbu metinde ayrıca, nüshalardan birinin ifa edilmesi hâlinde diğerlerinin hükümsüz kalacağı belirtilir.

Neden önemli?

Yük, tek bir asıl nüshanın ibrazı karşılığında teslim edilir; teslim gerçekleştikten sonra kalan nüshalar hüküm ifade etmez.

Nüshalardan biri kaybolmuşsa, tüm takım (full set) tamamlanamayacağından akreditif ödemesi tıkanır; iptal/ibraz prosedürü gerekir.

Farklı kişilerin ellerinde bulunan nüshalarla çelişen talepler geldiğinde, ilk ibraz eden ile hak sahibi arasında uyuşmazlık doğar.

Pratik tedbir: Nüsha sayısının kaç olduğu, kaçının nerede bulunduğu ve hangisinin bankada tutulduğu, sevkiyat dosyasında ayrıca kayıt altına alınmalıdır. Uyuşmazlık çıktığında ilk sorulacak sorulardan biri budur.

6. Düzenlenme Yeri ve Tarihi: Geriye Tarihleme Riski

Konşimentonun düzenlenme tarihi, kural olarak yüklemenin tamamlandığı tarihi yansıtmalıdır. Akreditif şartlarına uymak amacıyla bu tarihin geriye çekilmesi (ante-dating), uygulamada karşılaşılan ancak ağır sonuçlar doğuran bir işlemdir:

Belge, gerçeğe aykırı içerik taşıdığı için taşıyanın üçüncü kişilere karşı sorumluluğu doğar.

Taşıyanın sorumluluk sınırlarından yararlanma hakkını kaybetmesi gündeme gelebilir.

P&I kulüpleri, geriye tarihlenmiş konşimentodan doğan talepleri kural olarak teminat dışı bırakır.

Duruma göre cezai sorumluluk da tartışılabilir.

Düzenlenme yeri ise, uygulanacak hukuk analizinde ve bazı hâllerde yetki tartışmasında dolaylı bir bağlama noktası olarak gündeme gelir.

7. İmza Bloğu: Konşimentonun En Kritik Satırı

Şablon formlarda imza alanı, belgenin kaptan veya gemi acentesi tarafından imzalandığını gösterir. Ancak uygulamada imzanın hangi sıfatla atıldığı, davanın kime yöneltileceğini doğrudan belirler.

Uygulamadaki en pahalı hata: Husumetin yanlış yöneltilmesi. Dosyada “owner’s bill” mi yoksa “charterer’s bill” mi olduğu belirlenmeden dava açılırsa, sıfat yokluğundan ret kararı verilir ve bu arada bir yıllık hak düşürücü süre dolar. Bu nedenle imza bloğu, gemi sicili kaydı ve çarter parti zinciri birlikte değerlendirilmeden dava açılmamalıdır.

8. Kloz 1 — Çarter Partiye Atıf (Incorporation Clause)

Klozun işleviÇarter partinin tüm hüküm, şart, serbesti ve istisnalarını — hukuk ve tahkim/uyuşmazlık çözümü klozu dâhil — konşimentoya taşır. Kısa form konşimento, sözleşme içeriğini bu tek kloz üzerinden kazanır.

Bu kloz, kısa form konşimentonun kalbidir ve üç ayrı sorun doğurur:

8.1. Hangi çarter parti?

Ön yüzdeki tarih kutusu boş bırakılmışsa veya bir çarter parti zinciri (head charter – sub charter) varsa, hangi sözleşmeye atıf yapıldığı belirsizleşir. Yeni sürümlerde bu belirsizlik, tarih boş olduğunda ilgili yolculuk çarter partisinin esas alınacağı yönünde bir düzenlemeyle giderilmeye çalışılmıştır. Eski sürümlerde ise sorun yorumla çözülür.

8.2. Konşimento hamili çarter partiyi görmemiştir

Konşimento ciro yoluyla devredildiğinde, yeni hamil çoğu zaman atıf yapılan çarter partiyi hiç görmemiştir. Buna rağmen atıf klozu ile o sözleşmenin şartlarına — özellikle tahkim şartına — tabi kılınması, uygulamada en çok tartışılan konulardan biridir.

8.3. Çelişki hâlinde ne olur?

Konşimentonun kendi matbu şartları ile atıf yoluyla gelen çarter parti şartları çelişirse, kural olarak konşimentonun kendi hükümleri öncelik taşır. Aynı şekilde konşimentodaki Paramount klozu, çarter partideki karşılık gelen düzenlemenin önüne geçer.

Uygulayıcı için ilk hamle: Kısa form konşimento eline geçen avukatın ilk işi, atıf yapılan çarter partiyi ve tarihini tespit edip tam nüshasını temin etmektir. Bu belge olmadan; uygulanacak hukuk, uyuşmazlık çözüm yeri, laytime/demuraj rejimi, FIO-FIOS düzenlemesi ve sorumluluk sınırları bilinemez. Temin edilemiyorsa, karşı taraftan yazılı olarak istenmeli; verilmezse dava aşamasında mahkemeden belge ibrazı talep edilmelidir.

9. Kloz 2 — General Paramount Clause

Klozun işleviKonşimentoya hangi uluslararası sorumluluk rejiminin uygulanacağını belirler. Kademeli bir yapı kurar: önce yükleme ülkesinde yürürlükte olan Lahey Kuralları mevzuatı, yoksa varma ülkesinin karşılık gelen mevzuatı, o da yoksa Sözleşme’nin kendi hükümleri. Lahey-Visby Kurallarının emredici olarak uygulandığı trafiklerde ise doğrudan o rejim devreye girer.

Bu kloz, uygulayıcı bakımından şu sonuçları doğurur:

Sorumluluk tavanı: Lahey rejimi ile Lahey-Visby rejiminin tavanları farklıdır; ayrıca SDR Protokolü’nün uygulanıp uygulanmadığı hesabı doğrudan değiştirir.

Dava süresi: Bu rejimlerde yük taleplerine ilişkin bir yıllık süre öngörülür ve süre kural olarak hak düşürücü niteliktedir.

Sorumluluktan kurtulma hâlleri: Teknik kusur, yangın ve diğer istisnalar bu rejim üzerinden gelir.

Çelişki çözümü: Paramount klozu, adı üstünde, diğer klozlar karşısında üstün tutulur.

Türk hukuku bakımından: Türkiye’de deniz taşıyanının sorumluluğu, 6102 sayılı Türk Ticaret Kanunu’nun Lahey/Lahey-Visby kaynaklı hükümlerinde (m. 1178 vd.) düzenlenmiştir ve bu hükümler emredicidir. Dolayısıyla Türk hukuku uygulandığında, Paramount klozunun TTK’nın öngördüğü koruma düzeyinin altına inen bir sonuç doğurması mümkün değildir. Kloz, koruma düzeyini yükselttiği ölçüde geçerlidir.

10. Kloz 2(c) — Yükleme Öncesi/Boşaltma Sonrası, Güverte ve Canlı Hayvan İstisnası

Şablon formların Paramount klozunun son fıkrası, taşıyanın sorumluluğunu üç yönden daraltır: yükleme öncesi ve boşaltma sonrası dönem, yükün başka bir taşıyanın gözetiminde bulunduğu süre ve güverte yükü ile canlı hayvan taşıması.

Bu, formdaki en agresif klozdur ve Türk hukuku karşısında en sorunlu olanıdır.

TTK m. 1243 süzgeci: Türk Ticaret Kanunu m. 1243/1 uyarınca; taşıyanın borç ve sorumluluklarına ilişkin m. 1141, 1150, 1151 ve 1178 ilâ 1192; taşıtan ve yükletenin borç ve sorumluluklarına ilişkin m. 1145–1149, 1165 ve 1208; denizde taşıma senetlerine ilişkin m. 1228–1242 hükümlerinden kaynaklanan borç ve sorumlulukları doğrudan veya dolaylı olarak önceden kaldıran ya da daraltan bütün kayıt ve şartlar geçersizdir.

TTK m. 1178, taşıyanın sorumluluk dönemini eşyanın teslim alınmasından teslim edilmesine kadar uzatır. Dolayısıyla yükleme öncesi ve boşaltma sonrası dönemi tümüyle sorumluluk dışı bırakan matbu bir kayıt, Türk hukuku uygulandığında bu maddeye çarpar. Aynı şey, güverte yükünü koşulsuz olarak yükletenin rizikosuna bırakan kayıt için de geçerlidir.

Kanun ayrıca m. 1243/3’te önemli bir denge kurar: sorumluluğu kaldıran veya daraltan kayıt ve şartların geçersizliği, navlun sözleşmesinin veya konşimentonun geri kalan hükümlerinin geçersizliği sonucunu doğurmaz. Yani sakat kloz ayıklanır, belge ayakta kalır.

Tek istisna — fiilî taşıyan: TTK m. 1192, sınırlı bir alanda sorumsuzluk şartına izin verir. Navlun sözleşmesinde taşımanın belirli bir kısmının taşıyandan başka bir kişi tarafından gerçekleştirileceği öngörülmüşse, o bölümde eşya fiilî taşıyanın hâkimiyetindeyken doğacak zıya, hasar veya teslimdeki gecikmeden taşıyanın sorumlu olmayacağına ilişkin şart konabilir. Ancak kanun buna bir emniyet supabı ekler: yetkili Türk mahkemesinde fiilî taşıyan aleyhine dava açılamadığı hâllerde bu tür anlaşmalar geçersizdir. Yani yük ilgilisi ortada bırakılamaz.

11. Kloz 3 — Müşterek Avarya (General Average)

Klozun işleviMüşterek avaryanın hangi kurallara göre ve nerede dispeç edileceğini belirler. Şablon formlarda York-Anvers Kuralları esas alınır ve dispeç yeri olarak kural olarak Londra öngörülür; çarter partide başka bir yer kararlaştırılmışsa o geçerlidir. Kloz ayrıca, müşterek avarya kaptan, kılavuz veya gemi adamlarının kusurundan doğmuş olsa dahi yükün garame payını ödeyeceğini düzenler.

Uygulayıcı için önemli noktalar:

Hangi York-Anvers sürümü? 1994, 2004 ve 2016 sürümleri arasında, özellikle kurtarma masrafları ve liman masraflarının müşterek avaryaya dâhil edilmesi bakımından farklar vardır. Eski sürüm formlarda eski kurallara atıf yapılmış olabilir.

Dispeç yeri Londra ise süreç yabancı dispeççi tarafından yürütülür; masraf ve süre yükü artar.

Teminat (GA bond / GA guarantee): Yük, garame payı için teminat verilmeden teslim edilmez. Sigortalı yüklerde teminatı sigortacı verir; sigortasız yükte nakit depozito istenir.

Kusur savunması: Kloz, kaptan ve gemi adamlarının kusuruna rağmen katkı payı ödeneceğini öngörür; ancak yük ilgilisi, olayın taşıyanın denize elverişlilik yükümlülüğünün ihlalinden doğduğunu ileri sürerek karşı çıkabilir.

12. Kloz 4 — New Jason Clause

Klozun işleviYolculuk öncesinde veya sırasında meydana gelen kaza, tehlike, hasar veya felaket hâlinde — sebebi ne olursa olsun, ihmalden kaynaklansa dahi — taşıyanın kanunen veya sözleşmeyle sorumlu olmadığı hâllerde, yük ilgililerinin müşterek avarya, kurtarma ve özel masraflara katılmasını sağlar. Ayrıca teslim öncesinde tahmini katkı payı için depozito istenmesine imkân tanır.

Klozun tarihsel gerekçesi, bazı hukuk düzenlerinde (özellikle ABD) taşıyanın ihmali bulunduğunda müşterek avarya katkısı isteyememesidir. Kloz bu sonucu sözleşmeyle bertaraf eder.

Uygulayıcı notu: New Jason klozu, esasen taşıyanın teknik kusur istisnasından yararlandığı hâllerde devreye girer. Yük ilgilisi bakımından karşı argüman, olayın teknik kusurdan değil ticari kusurdan veya denize elverişsizlikten doğduğunu ortaya koymaktır; bu ispatlandığında klozun koruyucu etkisi büyük ölçüde ortadan kalkar. Ayrıca teslim öncesi istenen depozitonun tutarı ve hesaplama yöntemi, dispeç raporu üzerinden ayrıca denetlenebilir.

13. Kloz 5 — Both-to-Blame Collision Clause

Klozun işleviGeminin, karşı geminin ihmali ile birlikte kendi gemi adamlarının seyir veya gemi yönetimine ilişkin kusuru sonucu çatmaya karışması hâlinde; yük ilgililerinin, karşı gemiden tahsil ettikleri ve karşı geminin taşıyan gemiye rücu ettiği tutar bakımından taşıyanı tazmin etmesini öngörür. Kloz, çatmaya birden fazla geminin veya nesnenin karışması hâlinde de uygulanır.

Klozun mantığı şudur: Taşıyan, teknik kusur istisnası nedeniyle yük ilgilisine karşı sorumlu değildir. Ancak yük ilgilisi zararını karşı gemiden tahsil eder, karşı gemi de bunun bir kısmını taşıyan gemiye rücu ederse, taşıyan dolaylı yoldan sorumlu hâle gelir. Kloz, bu dolaylı sonucu yük ilgilisine geri yansıtır.

Türk hukuku bakımından dikkat: Bu kloz, sonuç itibarıyla taşıyanın kanuni sorumluluk rejimini dolaylı olarak yük ilgilisi aleyhine değiştirmektedir. TTK m. 1243/1’in “doğrudan veya dolaylı olarak” ibaresi, tam da bu tür dolambaçlı düzenlemeleri hedef alır. Bu nedenle Türk hukukunun uygulandığı bir dosyada, Both-to-Blame klozunun geçerliliği ciddi biçimde tartışılabilir. Karşılaştırmalı hukukta da bu klozun bazı yargı düzenlerinde geçersiz sayıldığı bilinmektedir.

14. Himalaya Klozu ve Alt Yüklenici Koruması

Klozun işleviTaşıyanın yararlandığı sorumluluk sınırları ve savunmaları; gemi adamlarına, acentelere, alt yüklenicilere, terminal ve elleçleme işletmelerine, römorkörlere ve benzeri yardımcı kişilere de teşmil eder. Amaç, yük ilgilisinin taşıyanı atlayarak doğrudan bu kişilere dava açması ve böylece sınırları aşması ihtimalini engellemektir.

Güncel şablonlarda, sektör kuruluşlarınca hazırlanmış standart bir Himalaya klozu kullanılmaktadır. Uygulayıcı bakımından sonuçları:

Liman işletmesine veya elleçleme firmasına açılacak doğrudan dava, klozun geçerli olduğu ölçüde taşıyanın tavanlarıyla sınırlanır.

Buna karşılık kloz, kast veya pervasızca davranış hâllerinde koruma sağlamaz.

Türk hukukunda taşıyanın adamlarının ve fiilî taşıyanın sorumluluğu zaten TTK m. 1191–1192’de düzenlendiğinden, klozun kanuni rejimin ötesine geçen kısımları m. 1243 denetimine tabidir.

15. 2007, 2016 ve 2022 Revizyonlarının Getirdikleri

Şablon konşimento formu 1994’ten bu yana birkaç kez güncellenmiştir. Uygulayıcı, elindeki belgenin sürümünü mutlaka tespit etmelidir; çünkü aşağıdaki farklar dosyanın seyrini değiştirir.

Sürüm nasıl tespit edilir? Formun üst veya alt kenarındaki kod adı ve baskı yılı ibaresi (“EDITION 1994”, “2007”, “2016”, “2022”) kontrol edilir. Belge taranmış ve kenarları kesilmişse, kloz sayısı ve içeriği üzerinden sürüm tahmin edilebilir; ancak dosyaya tam ve okunabilir bir nüsha temin edilmesi esastır.

16. Uzun Form (Liner) Konşimentolardaki Ek Klozlar

Konteyner ve düzenli hat taşımacılığında kullanılan uzun form konşimentoların arka yüzünde, kısa formda bulunmayan çok sayıda kloz yer alır. Uygulayıcının en sık karşılaştıkları ve doğurdukları riskler:

17. Türk Hukuku Süzgeci: TTK m. 1243 ve Kloz Geçerliliği

Türk hukukunun uygulandığı bir dosyada, konşimentodaki klozlar tek tek şu üç soruya tabi tutulur:

Kloz, TTK m. 1243/1’de sayılan maddelerden doğan borç ve sorumlulukları doğrudan veya dolaylı olarak önceden kaldırıyor ya da daraltıyor mu?

Kloz, sigortadan doğan hakların taşıyana devredilmesi veya ispat yükünün taşıyan lehine tersine çevrilmesi sonucunu doğuruyor mu? (m. 1243/2)

Kloz genel işlem koşulu niteliğinde mi ve sözleşme kurulmadan önce karşı tarafa bildirilmiş mi?

Bu üç sorunun herhangi birine olumlu cevap veriliyorsa, kloz geçersiz sayılabilir. Kanun, sonucu da netleştirmiştir: geçersizlik yalnızca ilgili kaydı etkiler; konşimentonun geri kalanı ayakta kalır (m. 1243/3).

Önemli hatırlatma: Bu değerlendirme, uyuşmazlığa Türk hukukunun uygulandığı varsayımına dayanır. Konşimentodaki hukuk seçimi klozu geçerliyse ve yabancı hukuk uygulanacaksa, tablo tamamen değişir. Bu nedenle her dosyada önce uygulanacak hukuk belirlenmeli, ardından kloz denetimi yapılmalıdır.

18. Uygulayıcı İçin 15 Dakikalık Kontrol Listesi

Eline yeni bir konşimento geçen avukatın, dosyayı derinlemesine incelemeden önce yapması gereken hızlı tarama:

Form tipi ve sürümü nedir? Kısa form mu, uzun form mu? Baskı yılı?

İmza bloğu ne diyor? Owner’s bill mi, charterer’s bill mi?

Atıf yapılan çarter parti hangisi? Tarih dolu mu, boş mu? Nüshası var mı?

Hukuk ve yetki/tahkim klozu nerede? Ön yüzde damga/el yazısı var mı?

Paramount klozu hangi rejimi çağırıyor? Lahey mi, Lahey-Visby mi, SDR Protokolü var mı?

Konşimento temiz mi, çekinceli mi? Remark var mı?

Unknown clause ne kadar geniş? Draft survey veya tally raporu ile çelişiyor mu?

Koli/parça adedi yazılı mı? Sorumluluk tavanını doğrudan etkiler.

Güverte yükü kaydı var mı? Rıza belgelenmiş mi?

Nüsha sayısı kaç, nerede? Full set tamam mı?

Düzenlenme tarihi yükleme tarihiyle uyumlu mu?

Consignee kim, ciro zinciri nasıl? Aktif husumet kimde?

Teslim tarihinden itibaren ne kadar süre geçti? Bir yıllık süreye ne kaldı?

19. Tipik Uyuşmazlık Senaryoları

19.1. Atıf klozu üzerinden tahkim itirazı

Yük ilgilisi Türkiye’de dava açar; davalı, konşimentonun atıf yaptığı çarter partide tahkim klozu bulunduğunu ileri sürerek görev itirazında bulunur. Tartışma; atfın tahkim klozunu kapsayacak genişlikte olup olmadığı, çarter partinin tarih ve kimliğinin belirli olup olmadığı ve hamilin bu şarta tabi kılınıp kılınamayacağı üzerinde yürür.

19.2. Dökme yükte eksik çıkma (shortage)

Varışta tartılan miktar, konşimentoda yazılı tonajın altındadır. Taşıyan, unknown clause’a dayanır. Yük ilgilisi ise yükleme ve boşaltma limanlarındaki draft survey raporlarını, tartı fişlerini ve fire oranlarını sunarak karşı çıkar; ayrıca m. 1243/2 uyarınca ispat yükünün tersine çevrilemeyeceğini ileri sürer.

19.3. Güverte yükünde hasar

Yük güvertede taşınmış ve ıslanmıştır. Taşıyan matbu güverte kaydına dayanır. Yük ilgilisi; rızasının bulunmadığını, ticari teamülün de böyle bir taşımayı gerektirmediğini ve kaydın m. 1243 karşısında geçersiz olduğunu savunur.

19.4. Konteynerde koli adedi yazılmaması

Konşimentoda yalnızca konteyner adedi yazılıdır. Hasar hâlinde taşıyan, tüm konteyneri tek ünite sayarak tavanı hesaplar. Yük ilgilisi, kilogram esaslı hesabın daha yüksek sonuç verip vermediğini kontrol eder ve kast/pervasızlık iddiasıyla tavanın kaldırılmasını talep eder.

19.5. Müşterek avarya sonrası teminat tartışması

Dispeççi, teslim öncesinde yüksek bir depozito talep eder. Yük ilgilisi; sigortacısından teminat mektubu temin ederek yükü serbest bıraktırır, ardından olayın denize elverişsizlikten doğduğunu ileri sürerek katkı payına itiraz eder.

20. Sık Yapılan Hatalar

Sadece ön yüzü okumak. Arka yüz olmadan sözleşme içeriği bilinemez.

Kısa form konşimentoyu tek başına değerlendirmek. Çarter parti temin edilmeden analiz yapılamaz.

İmza sıfatını atlamak. Husumetin yanlış yöneltilmesinin en sık sebebidir.

El yazısı ve damga kayıtlarını görmezden gelmek. Bunlar matbu metne göre öncelik taşır.

Klozları peşinen geçerli saymak. TTK m. 1243, formdaki birçok klozu doğrudan hedef alır.

Sürümü tespit etmemek. 1994 ile güncel sürüm arasındaki farklar dosyanın seyrini değiştirir.

Koli adedini yazdırmamak. Sevkiyat aşamasındaki en ucuz hukuki koruma tedbiridir.

Nüsha takibini yapmamak. Kayıp nüsha, akreditif ve teslim süreçlerini kilitler.

Süreyi klozdaki tarihe göre hesaplamak. Kanuni süre esastır; kısaltılmış kloz süreleri geçersizdir.

Uygulanacak hukuku belirlemeden strateji kurmak. Kloz denetimi ancak bundan sonra anlamlıdır.

Neden Uzman Avukat Desteği Gereklidir?

Konşimento, tek sayfalık görünümüne rağmen; taşıma sözleşmesinin içeriğini, uygulanacak hukuku, uyuşmazlığın çözüleceği yeri, tazminatın üst sınırını ve dava süresini aynı anda belirleyen bir belgedir. Ön yüzdeki tek bir damga uyuşmazlığı yurt dışına taşıyabilir; arka yüzdeki tek bir fıkra sorumluluk dönemini yarıya indirebilir; koli adedinin yazılmamış olması tazminatı katlarca düşürebilir. Buna karşılık Türk hukuku, bu klozların önemli bir kısmını emredici hükümlerle denetlemekte ve gerektiğinde geçersiz saymaktadır. Bu dengeyi doğru kurmak, belgeyi satır satır okumayı ve her kaydı kanuni rejimle karşılaştırmayı gerektirir.

2M Hukuk Avukatlık Ofisi, Tuzla merkezli yapısı ve tersaneler bölgesindeki saha tecrübesiyle; konşimento ve navlun sözleşmesi uyuşmazlıkları, yük hasarı ve zıya davaları, geç teslim tazminatı, laytime ve demuraj hesapları, müşterek avarya, forwarder sorumluluğu, gemi ihtiyati haczi ve deniz alacaklarının tahsili konularında hukuki hizmet vermektedir.

Hizmet alanlarımız: konşimento uyuşmazlıkları avukatı, deniz ticaret hukuku avukatı, İstanbul yük hasarı avukatı, navlun ve demuraj davaları avukatı, çarter parti uyuşmazlıkları avukatı, gemi ihtiyati haczi avukatı, müşterek avarya avukatı, tersane avukatı — Tuzla, Pendik, Kartal, Maltepe, Aydınlı, Tepeören, Orhanlı, Gebze, Darıca, Çayırova, Dilovası ve Kocaeli bölgelerinde faaliyet göstermekteyiz.

Yabancı müvekkiller için İngilizce, Fransızca ve Arapça hukuki danışmanlık verilmektedir. Elinizdeki konşimentonun sizi hangi hukuka ve hangi mahkemeye bağladığını öğrenmek için avukat ekibimizle iletişime geçebilirsiniz.

Bu yazıyla bağlantılı diğer incelemelerimiz: “Navlun Sözleşmesi Türlerine Göre Uyuşmazlıklar Nasıl Çözülür?“, “Laytime ve Demurrage Uyuşmazlıkları Nasıl Hesaplanır?“, “FIO veya FIOS Kaydı Nedir?” ve “Gemi İhtiyati Haczi“.

Sık Sorulan Sorular

Kısa form konşimento ile uzun form konşimento arasındaki fark nedir?

Kısa form (çarter parti) konşimentoları dökme yük ve tramp taşımacılığında kullanılır; arka yüzünde yalnızca birkaç kloz bulunur ve sözleşme içeriğinin büyük kısmı atıf yoluyla çarter partiden gelir. Bu nedenle tek başına okunamaz. Uzun form (liner) konşimentolar ise düzenli hat ve konteyner taşımacılığında kullanılır, arka yüzünde onlarca kloz bulunur ve belge kendi başına ayakta durur.Konşimentodaki atıf klozu, çarter partideki tahkim şartını da kapsar mı?

Güncel şablonlarda atıf klozu, çarter partinin hukuk ve uyuşmazlık çözümü klozunu da açıkça kapsayacak şekilde düzenlenmiştir. Buna karşılık atfın hangi çarter partiye yapıldığı, tarihin boş bırakılıp bırakılmadığı ve konşimento hamilinin bu şarta tabi kılınıp kılınamayacağı ayrıca tartışılır. Uygulamada mahkemeler, atıf yeterince açık ve belirli ise tahkim şartını geçerli saymakta ve görev yönünden ret kararı verebilmektedir.”Weight, quantity, condition unknown” kaydı taşıyanı tamamen sorumluluktan kurtarır mı?

Hayır. Bu kayıt, taşıyanın fiilen kontrol edemediği hususlarda beyanın doğruluğundan sorumlu tutulmasını engellemeye yöneliktir. Taşıyanın makul kontrol imkânı bulunan hususlarda etkisi zayıflar. Ayrıca TTK m. 1243/2 uyarınca, kanunla düzenlenmiş ispat yükünün taşıyan lehine tersine çevrilmesi sonucunu doğuran kayıt ve şartlar geçersizdir.Konşimentodaki “yükleme öncesi ve boşaltma sonrası sorumluluk yoktur” klozu geçerli mi?

Türk hukuku uygulandığında geçerliliği ciddi biçimde tartışmalıdır. TTK m. 1178, taşıyanın sorumluluk dönemini eşyanın teslim alınmasından teslim edilmesine kadar uzatır; TTK m. 1243/1 ise bu maddeden doğan sorumlulukları doğrudan veya dolaylı olarak önceden kaldıran ya da daraltan bütün kayıt ve şartları geçersiz sayar. Klozun geçersizliği, konşimentonun geri kalan hükümlerini etkilemez.Konşimentoyu kimin imzaladığı neden bu kadar önemli?

Çünkü imza sıfatı, taşıyanın kim olduğunu ve dolayısıyla davanın kime yöneltileceğini belirler. “as Master” veya “as Agent for and on behalf of the Master/Owners” kaydı donatanı; “as Agent for the Charterer as Carrier” kaydı ise çartereri taşıyan konumuna getirir. Husumetin yanlış yöneltilmesi davanın sıfat yokluğundan reddine yol açar ve bu arada bir yıllık hak düşürücü süre dolabilir.Both-to-Blame Collision klozu Türkiye’de uygulanır mı?

Tartışmalıdır. Kloz, sonuç itibarıyla taşıyanın kanuni sorumluluk rejimini yük ilgilisi aleyhine dolaylı olarak değiştirmektedir. TTK m. 1243/1’in “doğrudan veya dolaylı olarak” ibaresi tam da bu tür düzenlemeleri hedef aldığından, Türk hukukunun uygulandığı dosyalarda klozun geçerliliğine itiraz edilebilir. Karşılaştırmalı hukukta da bazı yargı düzenlerinde geçersiz sayıldığı bilinmektedir.Müşterek avarya klozunda dispeç yeri Londra yazıyorsa ne yapmalıyım?

Süreç yabancı dispeççi tarafından yürütülür; bu, masraf ve süre yükünü artırır. Yük teslim alınabilmesi için garame payına karşılık teminat verilmesi gerekir; sigortalı yüklerde teminatı sigortacı sağlar. Teminat verilerek yük serbest bırakıldıktan sonra, olayın taşıyanın denize elverişlilik yükümlülüğünü ihlalinden doğduğu ileri sürülerek katkı payına itiraz edilebilir.Konşimentoda koli adedinin yazılmaması ne sonuç doğurur?

Konteyner içindeki koli veya parça sayısı belirtilmemişse, sorumluluk sınırı bakımından tüm konteynerin tek bir ünite kabul edilmesi gündeme gelir ve tazminat tavanı ciddi biçimde düşer. Bu nedenle konşimento talimatında koli adedinin yazdırılması, sevkiyat aşamasındaki en ucuz ve en etkili hukuki koruma tedbiridir.Konşimentodaki kısaltılmış dava süresi klozu bağlayıcı mı?

Türk hukuku uygulandığında kural olarak değildir. Kanuni süreyi daraltan kayıt ve şartlar, TTK m. 1243 kapsamında geçersiz sayılır. Buna karşılık uyuşmazlığa yabancı hukuk uygulanacaksa bu tür klozlar bağlayıcı olabilir. Bu nedenle önce uygulanacak hukuk belirlenmeli, süre hesabı ondan sonra yapılmalıdır.Elimde sadece konşimentonun ön yüzü var, ne yapmalıyım?

Arka yüz ve — kısa form ise — atıf yapılan çarter parti temin edilmeden analiz tamamlanamaz. Bu belgeler önce taşıyandan, acenteden veya forwarder’dan yazılı olarak istenmeli, talep ve cevap dosyaya konmalıdır. Verilmezse dava aşamasında mahkemeden belge ibrazı talep edilebilir; haklı sebep olmaksızın ibrazdan kaçınma, iddianın ispatı yönünde değerlendirilebilir.

Kaynak ve teyit notu: Bu yazıda şablon konşimento klozlarının metinleri aynen aktarılmamış, işlevleri analiz edilmiştir; formların telif hakları ilgili kuruluşlara aittir ve resmî metinler yetkili kaynaklardan temin edilmelidir. Kanun hükümleri için 6102 sayılı Türk Ticaret Kanunu‘nun ve 5718 sayılı MÖHUK‘un güncel hâli esas alınmalıdır. Yargı kararları için Yargıtay Karar Arama ve UYAP üzerinden teyit yapılmalıdır.