1. Sorunun Kaynağı: Konşimentodaki Taşıyan Kimdir?

Deniz taşımasında “taşıyan” (carrier), yükü taşımayı üstlenen kişidir. Konşimentonun ön yüzünde bu sıfatla görünen şirket her zaman geminin sahibi değildir. Uygulamada üç tipik yapı vardır:

İlk bakılacak belge, konşimentonun imza bloğudur. “as agent for the Master / for and on behalf of the Owners” ibaresi malik lehine bir gösterge iken, bir şirketin kendi antetli belgesinde “CARRIER: …” yazması çoğunlukla çarterer yapısına işaret eder. Gemi kimlik ve sicil bilgilerine nasıl ulaşılacağı konusunda Gemi İhtiyati Haczi İçin Gemi Bilgileri Nereden Bulunur? yazımız yol göstericidir.

2. TTK m. 1369: Gemiye El Konulabilmesinin İki Ayağı

6102 sayılı Türk Ticaret Kanunu m. 1369/1-(a) uyarınca, hakkında deniz alacağı ileri sürülen geminin ihtiyaten haczi; deniz alacağı doğduğunda geminin maliki olan kişinin, o alacaktan şahsen sorumlu olması ve ihtiyati haczin uygulandığı sırada da geminin maliki bulunması hâlinde mümkündür.

Hükmün mehazını oluşturan 1999 tarihli Gemilerin İhtiyati Haczine İlişkin Milletlerarası Sözleşme’nin 3/1-(a) maddesi de aynı ölçütü benimser: “liable for the claim” — yani alacaktan sorumlu olma. Kanun koyucu, sorumluluğun hukuki kaynağını sınırlamamıştır.

3. Malik Olmak Tek Başına Sorumluluk Doğurmaz

Bu ayrım, uygulamada en sık karıştırılan noktadır. Yargıtay 11. Hukuk Dairesi’nin 03.10.2013 tarihli, 2013/12716 E. – 2013/17408 K. sayılı kararında, navlun sözleşmesinin tarafı olmayan ve TTK m. 1369 anlamında borcun borçlusu bulunmayan malik aleyhine ihtiyati haciz kararı verilemeyeceği belirtilmiştir.

4. Fiilî Taşıyan Kavramı ve TTK m. 1191

Fiilî taşıyan, taşımanın tamamını veya bir bölümünü bizzat gerçekleştiren kişidir. TTK m. 1191/2 uyarınca, Kanunun taşıyanın sorumluluğuna ilişkin bütün hükümleri, fiilî taşıyanın bizzat gerçekleştirdiği taşımadan doğan sorumluluğu bakımından da uygulanır.

Bunun anlamı şudur: fiilî taşıyan, yükün zıyaından ve hasarından taşıyan gibi sorumludur (TTK m. 1178); geminin denize, yola ve yüke elverişli olması için tedbirli bir taşıyandan beklenen özeni gösterme yükümlülüğü (m. 1179) onun için de geçerlidir. Kusursuzluğunu ispat yükü ise kendisindedir.

Bir zaman veya sefer çarteri ilişkisinde gemi, kaptanı ve mürettebatı malikin hâkimiyetinde kalmaya devam eder. Taşımayı fiilen gerçekleştiren, bu yapıda maliktir.

5. Müteselsil Sorumluluk ve Gemiye Ulaşma

TTK m. 1191/4 uyarınca, taşıyanın ve fiilî taşıyanın aynı zarardan sorumlu oldukları takdirde ve ölçüde sorumlulukları müteselsildir. Yük ilgilisi, alacağını ikisinden birine veya her ikisine birden yöneltebilir.

Zincir şöyle tamamlanır:

1. Yük hasarı, TTK m. 1352/1-(h) uyarınca deniz alacağıdır.
2. Gemi maliki, taşımayı bizzat gerçekleştirdiği için fiilî taşıyan sıfatıyla bu alacaktan şahsen sorumludur (m. 1191/2).
3. Bu sorumluluk, konşimento taşıyanının sorumluluğu ile müteselsildir (m. 1191/4).
4. Malik aynı zamanda geminin tescilli sahibidir.
5. Böylece m. 1369/1-(a)’nın her iki ayağı da gerçekleşir ve gemi haczedilebilir.

6. Yargıtay’ın Yaklaşımı: Üç Karar, Üç Ayrı Sonuç

Bu üç karar çelişmez; birbirini tamamlar. Ayrımı yapan ölçüt tektir: malik gemiyi kendisi işletiyor mu? İşletiyorsa fiilî taşıyandır ve sorumludur; işletmiyorsa (örneğin gemi çıplak kira ile devredilmişse) sorumlu değildir.

7. Malikin Fiilî Taşıyan Olduğu Nasıl Anlaşılır?

İhtiyati haciz aşamasında tam ispat aranmaz; yaklaşık ispat yeterlidir. Aşağıdaki göstergeler, malikin gemiyi kendisinin işlettiğini ortaya koymak için kullanılabilir.

Uygulamada en güçlü delil, geminin kendi kaşesi ve kaptanın şerhi olmaktadır; çünkü bunlar karşı tarafın kendi belgesidir ve inkâr edilemez.

8. Çıplak Kira (Bareboat) Zinciri Nerede Kırar?

Çıplak kirada gemi, donanımsız ve mürettebatsız olarak kiracıya teslim edilir; kiracı gemiyi kendi adına işletir, kaptanı ve mürettebatı o istihdam eder. Bu yapıda taşımayı fiilen gerçekleştiren maliktir değil, kiracıdır.

9. Kardeş Gemi Haczi: Yedek Plan

TTK m. 1369/2 uyarınca, deniz alacağından sorumlu olan kişi geminin maliki değilse, haczin uygulandığı sırada o kişiye ait olan başka gemiler ihtiyaten haczedilebilir. Şartı, alacak doğduğunda bu kişinin ihtilaf konusu geminin maliki, kiracısı, tahsis olunanı ya da taşıtanı olmasıdır.

Yani konşimento taşıyanı bir çarterer ise, o çarterere ait başka bir gemi Türk sularında bulunduğunda haczedilebilir. Bu yol, asıl gemi bakımından bağlantı kurulamadığında devreye giren yedek plandır ve filo araştırması gerektirir.

Ancak dikkat: aynı deniz alacağı için hem asıl gemiyi hem kardeş gemiyi eş zamanlı haczetmeye kalkışmak TTK m. 1375’teki yeniden haciz sınırlamasına takılır. Kardeş gemi seçeneği paralel değil, yedek olarak tutulmalıdır.

10. Tek Gemili Şirket Yapısının Sonuçları

Uluslararası denizcilikte gemiler çoğunlukla tek gemili şirketler (single-ship company) adına tescil edilir. Bu yapı, alacaklı bakımından iki sonuç doğurur:

• Kardeş gemi imkânı yoktur. Malikin filosunda tek gemi bulunduğundan, o gemi limandan ayrıldığında malike karşı başka bir gemi üzerinden haciz yolu kalmaz.
• Haciz penceresi tek şanstır. Gemi Türk karasularını terk ettiğinde, lehe karar alınmış olsa dahi infaz fiilen imkânsız hâle gelir (TTK m. 1367/2).

Bu nedenle tek gemili malik yapısında zamanlama, hukuki argümandan daha belirleyicidir; dosya saatler içinde kurulmalıdır.

11. Dilekçe Nasıl Kurulmalı?

1. Karşı tarafı doğru gösterin. Konşimento taşıyanı ile gemi maliki birlikte gösterilebilir; ancak gemi üzerindeki haciz talebi münhasıran malikin sorumluluğuna dayandırılmalıdır.
2. Sorumluluğun kaynağını yazın. “Malik olduğu için” değil, “taşımayı bizzat gerçekleştiren fiilî taşıyan sıfatıyla TTK m. 1191/2 uyarınca şahsen sorumlu olduğu için”.
3. Müteselsilliği kurun. TTK m. 1191/4’e açıkça atıf yapın.
4. m. 1369/1-(a)’nın iki ayağını ayrı ayrı gösterin. Sorumluluk ve malik sıfatı, ayrı paragraflarda ortaya konmalıdır.
5. Mehaz sözleşmeye atıf yapın. 1999 Cenevre Sözleşmesi m. 3/1-(a)’daki “liable for the claim” ölçütü, sorumluluğun kaynağının serbest olduğunu gösterir.
6. Delilleri sayın. Gemi kaşesi, kaptan şerhi, sicil kaydı ve varsa çarter zinciri belgeleri.
7. Belge celbi talep edin. Sürekli Özet Kaydı, sicil transkripti ve ISM Uygunluk Belgesi.

Dilekçenin genel kurgusu ve zorunlu unsurları için Gemi İhtiyati Haczi Talep Dilekçesi Nasıl Hazırlanır? yazımıza bakabilirsiniz.

12. Karşı Tarafın Beklenen Savunmaları

13. Sürecin Doğru Yürütülmesi Neden Önemlidir?

Malik–taşıyan bağlantısı, yük hasarı kaynaklı gemi haczi dosyalarında en sık ret sebebidir. Bağlantının kurulması yalnızca hukuki bir argüman değil, aynı zamanda belge toplama ve zamanlama meselesidir: gemi limandayken kaşe, şerh ve sicil bilgilerine ulaşmak mümkünken, gemi ayrıldıktan sonra aynı belgelere erişim çok güçleşir.

Alacaklı tarafında

• Konşimento imza bloğunun ve arka yüz şartlarının ilk saatlerde okunması
• Sicil ve şirket kayıtlarından malik kimliğinin doğrulanması
• Gemi kaşesi ve kaptan şerhi taşıyan belgelerin toplanması
• Çıplak kira ihtimalinin CSR ve ISM belgesi üzerinden araştırılması
• Kardeş gemi seçeneğinin yedek plan olarak hazırlanması

Donatan tarafında

• Husumet itirazının doğru içtihatla ve süresinde ileri sürülmesi
• Çarter yapısının belgeyle ortaya konması
• Teminatın artırılması talebinin somut maliyet verileriyle desteklenmesi
• Teminat karşılığı serbest bırakma müzakeresinin hızla yürütülmesi

Bölgesel yoğunlaşma

Bu tür uyuşmazlıklar ağırlıklı olarak liman ve tersane hattında yoğunlaşır. İstanbul Anadolu Yakası’nda Tuzla, Pendik, Kartal, Maltepe, Ataşehir, Ümraniye, Üsküdar, Sancaktepe ve Beykoz; Kocaeli’nde Gebze, Çayırova, Darıca, Dilovası, İzmit, Körfez ve Başiskele; ayrıca Yalova bölgesi öne çıkar. Geminin limanda kaldığı sürenin çoğu zaman birkaç günle sınırlı olması, dosyanın aynı gün kurulmasını zorunlu kılar.

14. Sıkça Sorulan Sorular

Konşimentoda taşıyan olarak yazan şirket gemi sahibi değil. Gemiyi haczettirebilir miyim?

Evet, taşımayı gemi malikinin kendi gemisi ve mürettebatı gerçekleştirmişse. Bu hâlde malik, TTK m. 1191/2 uyarınca fiilî taşıyan sıfatıyla yükün hasarından şahsen sorumludur ve bu sorumluluk konşimento taşıyanının sorumluluğu ile müteselsildir. Malik aynı zamanda geminin sahibi olduğundan TTK m. 1369/1-(a) şartları gerçekleşir.

Gemi maliki olmak tek başına sorumluluk doğurur mu?

Hayır. Yargıtay 11. Hukuk Dairesi’nin 2013/12716 E. sayılı kararında, navlun sözleşmesinin tarafı olmayan ve borcun borçlusu bulunmayan malik aleyhine ihtiyati haciz verilemeyeceği belirtilmiştir. Sorumluluk malik sıfatından değil, fiilî taşıyan sıfatından doğar; malik sıfatı ise gemiye el konulabilmesinin ikinci şartıdır.

Gemi çıplak kira ile kiralanmışsa ne olur?

Çıplak kirada gemiyi kiracı işletir; taşımayı fiilen gerçekleştiren de kiracıdır. Bu hâlde malik fiilî taşıyan sayılmaz ve o gemi haczedilemez. Kiracı da malik olmadığından TTK m. 1369/1-(b) yolu da kapalıdır. Bu durumda kiracıya ait başka gemiler üzerinden kardeş gemi haczi gündeme gelir.

Çıplak kira olduğunu ben mi ispatlamak zorundayım?

Hayır. Çıplak kira iddiası bir def’idir ve ileri süren tarafça ispatlanır. Size düşen, TTK m. 1362 uyarınca malikin fiilî taşıyan olduğunu yaklaşık olarak ortaya koymaktır; gemi kaşesi, kaptanın şerhi ve sicil kaydı bu külfeti karşılar.

Malikin gemiyi kendisi işlettiğini hangi belgeler gösterir?

En kestirme belge, ISM Kod anlamında “Company” sıfatını gösteren ISM Uygunluk Belgesidir. Ayrıca Sürekli Özet Kaydı (CSR) malik, çıplak kira kiracısı ve ISM şirketi değişikliklerini tarihleriyle listeler. Pratikte en güçlü gösterge ise geminin resmî kaşesi ve kaptanın protestolara düştüğü şerhlerdir.

Hem asıl gemiyi hem kardeş gemiyi aynı anda haczettirebilir miyim?

Hayır, bu yol TTK m. 1375’teki yeniden haciz sınırlamasına takılır. Aynı deniz alacağı için teminat alınmışsa yeniden haciz ancak sınırlı hâllerde mümkündür. Kardeş gemi seçeneği paralel değil, yedek plan olarak değerlendirilmelidir.