Giriş

Bu rapor, gemi adamlarının çalışma saatleri, dinlenme süreleri, fazla mesai, nöbetler ve zorunlu görevlere ilişkin haklarını, sunulan Yargıtay ve Bölge Adliye Mahkemesi kararları ışığında analiz etmek amacıyla hazırlanmıştır. Analiz, 854 sayılı Deniz İş Kanunu (DİK) hükümlerinin yanı sıra, Yargıtay’ın sıklıkla atıfta bulunduğu Uluslararası Çalışma Örgütü (ILO) sözleşmeleri ve Avrupa Birliği direktifleri gibi uluslararası düzenlemeleri de kapsamaktadır. Rapor, gemi adamlarının haklarının yasal çerçevesini, Yargıtay içtihatlarıyla şekillenen uygulamaları ve bu alandaki temel prensipleri ortaya koymaktadır.

Not: İncelenen dokümanlar arasında itfaiye eri, güvenlik görevlisi, şoför, orman işçisi gibi farklı meslek gruplarına ait kararlar da bulunmakta olup, bu rapor yalnızca gemi adamlarına özgü düzenlemeleri içeren kararlar üzerine odaklanmıştır.

Ana Bulgular

  1. Çalışma Süresinin Tanımı: Gemi adamının çalışma süresi, gemide geçirdiği toplam zaman değil, fiilen “işbaşında çalıştığı ve vardiya tuttuğu süredir” (Yargıtay 9. HD, E. 2019/3063, K. 2021/3113). Yemek, uyku ve dinlenme gibi serbestçe kullanılan zamanlar bu süreye dahil edilmez.
  2. Yasal Çalışma Süreleri: DİK uyarınca genel çalışma süresi “günde sekiz ve haftada kırk sekiz saattir” (Yargıtay 9. HD, E. 2017/17880, K. 2020/13718).
  3. Uluslararası Standartlarla Belirlenen Üst Sınırlar: Yargıtay, uluslararası sözleşmelere atıfla çalışma ve dinlenme sürelerine kesin sınırlar getirmiştir. Buna göre, “azami çalışma süresi 24 saatlik sürede 14 saati, 7 günlük sürede 72 saati geçemez. Dinlenme süresi ise 24 saatte 10 saatten, 7 günlük sürede 77 saatten az olamaz” (Yargıtay 9. HD, E. 2015/16318, K. 2017/18699).
  4. Fazla Mesai Hakkı: Hem günlük 8 saati hem de haftalık 48 saati aşan çalışmalar fazla mesai sayılır. Günlük sınırın aşılması, haftalık sınır dolmasa dahi fazla mesai hakkı doğurur.
  5. 24 Saatlik Vardiyalarda Dinlenme Süresi: 24 saat esasına dayalı çalışmalarda, gemi adamının en az 10 saat ara dinlenme hakkı olduğu kabul edilmektedir. Fiili çalışma süresi 14 saat olarak değerlendirilir ve fazla mesai bu süre üzerinden hesaplanır (Yargıtay 9. HD, E. 2022/7060, K. 2022/7799).
  6. Fazla Mesai Ücreti: DİK uyarınca fazla mesai ücreti %25 zamlı olarak ödenir. Ancak Toplu İş Sözleşmesi (TİS) ile bu oran artırılabilir (örneğin %50).
  7. İstisnalar: Kaptanlar, DİK uyarınca kural olarak fazla mesai ücreti alamazlar; ancak TİS ile bu hak tanınabilir (Yargıtay 9. HD, E. 2011/27532, K. 2013/25072). Ayrıca geminin, kişilerin veya yükün selameti için yapılan zorunlu işler fazla mesai sayılmaz (Yargıtay 9. HD, E. 2009/43344, K. 2012/3135).
  8. İşverenin Yükümlülükleri: İşveren, çalışma ve dinlenme sürelerini gösteren çizelgeleri gemide asmak ve fazla mesaileri “noterden tasdikli ayrı bir defter” ile kayıt altına almak zorundadır (Yargıtay 9. HD, E. 2011/1051, K. 2013/15109).

İnceleme ve Analiz

1. Çalışma Süresinin Tanımı ve Kapsamı

Yargıtay kararlarında istikrarlı bir şekilde vurgulandığı üzere, gemi adamının çalışma süresi, gemide bulunduğu toplam süre ile karıştırılmamalıdır. Esas olan, gemi adamının işverenin emrinde fiilen çalıştığı veya vardiya tuttuğu süredir. Yargıtay 9. Hukuk Dairesi’nin bir kararında bu ilke, “Gemi adamının gerek normal gerekse fazla çalışmasında nazara alınacak süre, gemide kaldığı süre değil gemide işbaşında çalıştığı veya vardiya tuttuğu süredir” (E. 2011/1051, K. 2013/15109) şeklinde netleştirilmiştir.

Buna karşın, sadece göreve hazır beklemenin fazla mesai hakkı doğurmayacağı da belirtilmiştir. Bir kararda, “Davacının usta gemici olarak günün 24 saatinde her an çalışmaya hazır olması gerekmekte ise de fiilen çalışmadığı sürenin, … süresinden sayılması mümkün olmadığından fazla çalışma alacağı talep … bulunmamaktadır.” (Yargıtay 9. HD, E. 2022/7875, K. 2022/11093) denilerek, fiili çalışma olgusunun önemi vurgulanmıştır.

2. Fazla Mesai Hakkı ve Hesaplanması

Deniz İş Kanunu, İş Kanunu’ndan farklı olarak fazla mesai için hem günlük hem de haftalık bir sınır öngörmektedir. Yargıtay’ın yerleşik içtihadına göre, bu iki koşul birbirinden bağımsızdır. Yargıtay 9. Hukuk Dairesi, bu durumu şöyle açıklamıştır:

“gemi adamının günlük çalışma süresi 8 saati aşıyor ise haftalık çalışma süresinin 48 saatlik normal çalışma süresinin aşılmasına gerek olmaksızın o gün için fazla saatlerle çalışma yaptığı kabul edilmelidir” (E. 2019/3063, K. 2021/3113).

Fazla mesai ücretinin oranı, temel olarak DİK uyarınca %25 zamlıdır. Ancak Yargıtay 22. Hukuk Dairesi’nin bir kararında belirtildiği gibi, TİS hükümleri bu oranı artırabilir ve bu durumda TİS hükmü uygulanır (E. 2015/33399, K. 2015/35583).

3. Uluslararası Standartların Bağlayıcılığı: Azami Çalışma ve Asgari Dinlenme Süreleri

Yargıtay, DİK’te yıllık fazla çalışma sınırı gibi konularda boşluk bulunması nedeniyle, gemi adamının sağlığını ve güvenliğini korumak amacıyla uluslararası düzenlemeleri emsal almaktadır. Birçok kararda ILO’nun 180 sayılı sözleşmesi ve ilgili AB direktiflerine atıf yapılarak şu standartlar benimsenmiştir:

“azami çalışma süresi 24 saatlik sürede 14 saati, 7 günlük sürede 72 saati geçemez. Dinlenme süresi ise 24 saatte 10 saatten, 7 günlük sürede 77 saatten az olamaz.” (Yargıtay 9. HD, E. 2017/17880, K. 2020/13718).

Bu kural, özellikle “fazla mesai ücretinin asıl ücrete dahil olduğu” yönündeki sözleşme hükümlerini sınırlamaktadır. Yargıtay, bu tür sözleşme maddelerinin geçerli olduğunu kabul etmekle birlikte, haftalık 72 saati aşan çalışmaların her durumda ayrıca ödenmesi gerektiğine hükmetmiştir (Yargıtay 7. HD, E. 2015/35365, K. 2016/15325).

4. Nöbetler ve 24 Saatlik Çalışma Düzeni

24 saatlik vardiya sistemi, Yargıtay kararlarında özel olarak ele alınmıştır. Mahkemeler, bir insanın aralıksız 24 saat çalışmasının hayatın olağan akışına aykırı olduğunu kabul ederek, bu süreden makul bir dinlenme süresi indirmektedir. Son dönem kararlarında, uluslararası standartlarla uyumlu olarak, bu dinlenme süresinin asgari 10 saat olduğu kabul edilmektedir.

“180 sayılı Uluslararası Çalışma Örgütü Sözleşmesi ile 1999/63/EC sayılı Avrupa Birliği Direktifi ve Gemi Adamları Yönetmeliği’nin 84 üncü maddesi çerçevesinde 24 saat aralıksız çalışmalarda günlük ara dinlenme süresi günlük 10 saatten az olamayacağından somut olayda da ara dinlenme süresinin 10 saat olarak kabul edilmesi gerektiği” (Yargıtay 9. HD, E. 2022/7060, K. 2022/7799).

Bu doğrultuda, 24 saatlik bir vardiyada fiili çalışma 14 saat olarak kabul edilir. Günlük yasal sınır 8 saat olduğundan, bu çalışmanın 6 saati fazla mesai olarak değerlendirilir.

5. Ulusal Bayram ve Genel Tatil Hakları

Gemi adamlarının genel tatil günlerine ilişkin hakları, kara işçilerinden farklı ve lehe bir düzenleme içermektedir. Yargıtay 7. Hukuk Dairesi’nin bir kararında bu özel durum şöyle açıklanmıştır:

“Deniz İş Kanunu’nun 43.maddesine göre… ücret ödeme şeklinde bakılmadan gemi adamının çalışmadığı milli bayram ve genel tatil günü için ayrıca bir ücret daha alacağıdır” (E. 2013/4619, K. 2013/12954).

Bu hüküm, aylık maaşla çalışan bir gemi adamının, maaşı içinde o günün ücreti zaten ödenmiş olsa bile, çalışmadığı her bir tatil günü için ilave bir yevmiye daha alacağı anlamına gelmektedir.

Sonuç

Yargı kararları bütüncül olarak incelendiğinde, gemi adamlarının çalışma ve dinlenme haklarının 854 sayılı Deniz İş Kanunu ile uluslararası sözleşmelerin bir bileşimiyle korunduğu görülmektedir. Yargıtay, ulusal mevzuattaki boşlukları, gemi adamının sağlığını ve güvenliğini önceliklendiren uluslararası standartlarla doldurmaktadır.

Bu çerçevede;

  • Çalışma süresi, fiili çalışma ve vardiya esasına göre belirlenir.
  • Fazla mesai, hem günlük 8 saatin hem de haftalık 48 saatin aşılmasıyla doğar.
  • 24 saatlik çalışmalarda asgari 10 saat dinlenme hakkı esastır ve fiili çalışma en fazla 14 saat kabul edilir.
  • Haftalık çalışma süresi hiçbir koşulda 72 saati aşamaz; aşan kısım, sözleşmede ne yazarsa yazsın ödenmelidir.
  • İşverenin çalışma saatlerini ve fazla mesaileri şeffaf bir şekilde kayıt altına alma yükümlülüğü, hakların ispatı açısından kritik öneme sahiptir.

Bu ilkeler, gemi adamlarının çalışma koşullarına ilişkin uyuşmazlıklarda yol gösterici niteliktedir.