Deniz ticaretinde gemi çoğu zaman sicildeki maliki tarafından işletilmez. Gemi, çıplak gemi kirası (bareboat / demise charter) sözleşmesiyle bir başka şirkete bırakılır; taşıma o şirketin organizasyonu altında yapılır, konişmentolar onun adına düzenlenir, yük hasarı da onun faaliyeti sırasında ortaya çıkar. Yük hasara uğradığında alacaklının aklına gelen ilk soru şudur: “Yükümü hasarlayan gemiyi limanda tutabilir miyim?”

Bu sorunun cevabı, Türk Ticaret Kanunu’nun gemilerin ihtiyati haczine ilişkin özel rejiminde saklıdır ve “sorumluluk” ile “hangi gemiye başvurulabileceği” birbirinden titizlikle ayrılmadan doğru verilemez. Aşağıda mevzuat hükümlerini, Bölge Adliye Mahkemesi ve Yargıtay uygulamasını ve sık rastlanan bir yanlış okumayı, alacaklı ve malik cephesinden ayrı ayrı ele alıyoruz.

İçindekiler

1. Gemi ihtiyati haczi neden genel icra hukukundan ayrılır?
2. Yük hasarı bir deniz alacağı mıdır?
3. İhtiyati hacizde ispat ölçüsü: yaklaşık ispat
4. Çıplak gemi kiracısı kimdir, donatan sıfatını nasıl kazanır?
5. Sorumluluk başka, haciz başka: ayrılması gereken iki soru
6. TTK m. 1369/1-b: kiralanan gemi kural olarak haczedilemez
7. Kanun gerekçesi bu sonucu nasıl açıklıyor?
8. İstanbul BAM 14. HD’nin kararı gerçekte ne diyor?
9. TTK m. 1369/2: kardeş gemi (diğer gemi) haczi
10. Birinci fıkra ile ikinci fıkranın karşılaştırılması
11. Gemi alacaklısı hakkı istisnası yük hasarında işler mi?
12. Yargı kararları karşılaştırma tablosu
13. Alacaklı için adım adım yol haritası
14. Malik ve kiracı için savunma hatları
15. Yetki, teminat ve süreler
16. Uygulamada en sık yapılan yedi hata
17. Sonuç
18. Sıkça sorulan sorular
19. Bu dosyalarda sürecin doğru yürütülmesi neden önemlidir?
20. Kaynaklar ve künye uyarısı

1. Gemi İhtiyati Haczi Neden Genel İcra Hukukundan Ayrılır?

Gemiler bakımından ihtiyati haciz, İcra ve İflas Kanunu’nun genel hükümlerine değil, 6102 sayılı Türk Ticaret Kanunu’nun deniz cebrî icraya ilişkin özel hükümlerine tabidir. Bu ayrımın üç pratik sonucu vardır:

• Sadece deniz alacakları için haciz istenebilir. TTK m. 1352’de sınırlı sayıda (numerus clausus) sayılan alacaklar dışındaki bir alacak için gemi hakkında ihtiyati haciz kararı verilemez.
• Tek koruma tedbiri ihtiyati hacizdir. TTK m. 1353/1 uyarınca deniz alacaklarının teminat altına alınması için gemi üzerine ihtiyati tedbir konulması veya başka bir surette geminin seferden menedilmesi istenemez.
• Deniz alacağı olması başlı başına haciz sebebidir. TTK m. 1353/4, alacağın m. 1352’de sayılan bir deniz alacağı olmasını tek başına ihtiyati haciz sebebi sayar; ayrıca İİK m. 257’deki genel şartların ispatı gerekmez.

Bu çerçeve, Bölge Adliye Mahkemesi kararlarında istikrarlı biçimde tekrarlanmaktadır. Bursa Bölge Adliye Mahkemesi 5. Hukuk Dairesi’nin 08.03.2024 tarihli, E. 2024/393, K. 2024/434 sayılı kararı ile İstanbul Bölge Adliye Mahkemesi 14. Hukuk Dairesi’nin 15.09.2022 tarihli, E. 2022/1499, K. 2022/1128 sayılı kararında geminin ihtiyati haczinin genel icra hukukundan farklı olarak TTK’da özel biçimde düzenlendiği, haczi yalnızca m. 1352’de sınırlı olarak sayılan deniz alacaklılarının talep edebileceği vurgulanmıştır. Aynı yönde İzmir Bölge Adliye Mahkemesi 17. Hukuk Dairesi’nin 02.05.2024 tarihli, E. 2024/535, K. 2024/939 sayılı kararı ile Bursa Bölge Adliye Mahkemesi 5. Hukuk Dairesi’nin 21.09.2023 tarihli, E. 2023/1431, K. 2023/1335 sayılı kararında, deniz alacaklarından başka alacaklar için gemi hakkında ihtiyati haciz kararı verilemeyeceği ve bu alacaklar için gemi üzerine ihtiyati tedbir konulamayacağı belirtilmiştir.

2. Yük Hasarı Bir Deniz Alacağı mıdır?

Evet. TTK m. 1352/1 iki ayrı bent ile bu alanı kapsar:

• m. 1352/1-(a): geminin işletilmesinin sebep olduğu zıya veya hasar,
• m. 1352/1-(h): gemide taşınan, bagaj dâhil, eşyaya gelen veya bu eşyaya ilişkin zıya veya hasar.

İzmir Bölge Adliye Mahkemesi 17. Hukuk Dairesi’nin 23.08.2023 tarihli, E. 2023/1206, K. 2023/1457 sayılı kararında bu hükümler açıkça anılmış ve yük hasarının deniz alacağı niteliğinde olduğu, deniz alacaklarının teminatı için ise yalnızca geminin ihtiyati haczine karar verilebileceği tespit edilmiştir.

Yük hasarında hangi bent kullanılmalı?

Dilekçede (h) bendine dayanmak kural olarak yeterlidir; ancak hasar geminin işletilmesindeki bir kusurdan (ambar kapağı sızdırması, elverişsiz istif, ranzalama hatası, yetersiz havalandırma) doğuyorsa (a) bendine de dayanılması, karşı tarafın “bu bir taşıma sözleşmesi ihlalidir, deniz alacağı değildir” savunmasını baştan karşılar. İki bende birlikte dayanmak, ihtiyati haciz aşamasında mahkemenin kanaatini kolaylaştırır.

3. İhtiyati Hacizde İspat Ölçüsü: Yaklaşık İspat

TTK m. 1362/1’e göre alacaklının, alacağının m. 1352’de sayılan deniz alacaklarından olduğu ve parasal değeri hakkında mahkemeye kanaat getirecek delil göstermesi yeterlidir. Tam ispat aranmaz. İstanbul Bölge Adliye Mahkemesi 43. Hukuk Dairesi’nin 21.04.2022 tarihli, E. 2022/666, K. 2022/487 sayılı kararında bu ölçüt açıkça ifade edilmiştir.

Yaklaşık ispat, “delilsiz talep” anlamına gelmez. Nitekim yük hasarının fiilen gerçekleşmediğinin sörvey raporlarıyla ortaya konduğu hâllerde haciz talebi reddedilmektedir; Sakarya Bölge Adliye Mahkemesi 7. Hukuk Dairesi’nin 21.02.2022 tarihli, E. 2022/101, K. 2022/385 sayılı kararı bu yöndedir. Uygulamada mahkemeyi ikna eden dosya tipik olarak şu belgelerden oluşur:

• Konişmento veya deniz yük senedi (temiz yükleme kaydı ile birlikte),
• Boşaltmada tutulan hasar tespit tutanağı, tally raporu, liman/terminal kayıtları,
• Bağımsız sörvey (ekspertiz) raporu ve fotoğraflar,
• Fatura, çeki listesi, sigorta poliçesi ve varsa eksper raporu,
• Taşıyana/kaptana gönderilen hasar ihbarı ve protesto (TTK m. 1184-1185),
• Çıplak kira ilişkisini gösteren sicil kaydı, gemi tasdiknamesi, liman kayıtları, acente yazışmaları.

4. Çıplak Gemi Kiracısı Kimdir, Donatan Sıfatını Nasıl Kazanır?

Çıplak gemi kirası (bareboat / demise charter), geminin donanımsız ve mürettebatsız olarak kiracıya bırakıldığı; geminin hem teknik hem ticari işletilmesinin kiracıya geçtiği sözleşme türüdür. Kaptan ve mürettebat kiracı tarafından istihdam edilir, sefer talimatlarını kiracı verir, kazanç kiracıya aittir.

TTK m. 1061/2, kendisinin olmayan bir gemiyi menfaat sağlamak amacıyla kendi adına bizzat veya kaptan aracılığıyla suda kullanan kişiyi gemi işletme müteahhidi olarak niteler ve bu kişinin üçüncü kişilerle olan ilişkilerinde donatan sayılacağını düzenler. Öğretide de bu hükümdeki kişinin donatan sayılan “işleten” olduğu kabul edilmektedir.

Yargı kararlarında da aynı sonuca varılmıştır. İstanbul 17. Asliye Ticaret Mahkemesi’nin 07.03.2018 tarihli, E. 2015/614, K. 2018/85 sayılı kararında, kendisine ait olmayan bir gemiyi menfaat sağlamak amacıyla kendi adına bizzat veya kaptan aracılığıyla işleten çıplak gemi kiracısının üçüncü kişilerle olan ilişkilerinde donatan sayılacağı ifade edilmiştir.

Çıplak kira ile zaman çarteri karıştırılmamalıdır

Uygulamada en sık düşülen kavram hatası, zaman çarteri (time charter) sözleşmesini çıplak kira sanmaktır. Zaman çarterinde gemi, mürettebatıyla birlikte donatanın işletmesinde kalır; çarterer yalnızca geminin taşıma kapasitesinden yararlanır. Bu hâlde donatan sıfatı devretmez ve TTK m. 1369 uygulaması bambaşka bir zemine oturur. Sözleşme başlığı değil, geminin teknik ve ticari yönetiminin fiilen kimde olduğu belirleyicidir.

5. Sorumluluk Başka, Haciz Başka: Ayrılması Gereken İki Soru

Bu makalenin can alıcı noktası burasıdır. Yük hasarı dosyalarında iki ayrı soru vardır ve bunlar karıştırıldığında dilekçe ya reddedilir ya da haksız haciz tazminatı riski doğar:

Türk icra hukukunun temel ilkesi, rehin hâlleri dışında, bir kişinin borcundan dolayı başkasının malvarlığına başvurulamamasıdır. Gemi, kiracının değil malikindir. Kiracının borcundan ötürü malikin gemisi haczedilirse, sonuçta o gemi satılacak ve borçlu olmayan bir kişi mülkiyetini kaybedecektir. TTK m. 1369/1-b’deki “malik olma” şartı tam da bu sonucu engeller.

6. TTK m. 1369/1-b: Kiralanan Gemi Kural Olarak Haczedilemez

TTK m. 1369/1, hakkında deniz alacağı ileri sürülen geminin ihtiyaten haczini beş bende bağlamıştır:

(b) bendindeki kurgu ilk okuyuşta şaşırtıcı gelir: bent kiracıdan söz eder, ama sonunda malik olma şartını arar. Yani kiracının borcundan dolayı geminin haczedilebilmesi için, kiracının haciz anında artık o geminin maliki hâline gelmiş olması gerekir. Kira sürerken bu şart gerçekleşmez.

Yerleşik Bölge Adliye Mahkemesi uygulaması

Sakarya Bölge Adliye Mahkemesi 7. Hukuk Dairesi’nin 28.11.2022 tarihli, E. 2022/2296, K. 2022/2095 sayılı kararı ile 28.11.2024 tarihli, E. 2024/1712, K. 2024/1726 sayılı kararında, deniz alacağı hakkında ihtiyati haciz kararı verilebilmesi için TTK m. 1369/1-b uyarınca alacağın doğumu sırasında geminin kiracısı olan kişinin, ihtiyati haczin uygulandığı sırada da bu borçtan sorumlu ve geminin maliki olması gerektiği belirtilmiştir. Aynı Dairenin 08.11.2023 tarihli, E. 2023/2078, K. 2023/1812 sayılı kararında da alacağın doğumu anında kiracı olan kişinin haciz talebi tarihinde malik olmaması hâlinde ihtiyati haciz şartlarının oluşmadığı hükme bağlanmıştır.

İstanbul Bölge Adliye Mahkemesi 13. Hukuk Dairesi’nin 17.11.2021 tarihli, E. 2021/2073, K. 2021/1650 sayılı kararında da aynı ilke yinelenmiş; hükmün, alacak doğduğunda malik veya kiracı olan kişinin haciz anında da borçtan sorumlu ve malik olması hâlinde ihtiyati haciz kararı verilebileceğini sevk ettiği ifade edilmiştir.

Malikin değişmesi hâlinde de sonuç aynıdır: Adana Bölge Adliye Mahkemesi 9. Hukuk Dairesi’nin 26.01.2023 tarihli, E. 2022/1530, K. 2023/38 sayılı kararında, haczin uygulandığı sırada borçtan sorumlu kişinin malik olmaması durumunda geminin ihtiyaten haczinin mümkün olmadığı belirtilmiştir. Gemi, deniz alacağı doğduktan sonra iyiniyetli üçüncü kişiye satılmışsa, yeni malike karşı ihtiyati haciz hakkı kullanılamaz.

Sakarya BAM’ın 2024 tarihli kararında, aynı ilkenin Yargıtay 11. Hukuk Dairesi kararlarında da işaret edildiği belirtilerek, örnek olarak Dairenin 2013/9834 E., 2013/14699 K. sayılı ilamına atıf yapılmıştır. Bu Yargıtay künyesinin bağımsız açık kaynaklarda doğrulanamadığını, yayın veya dilekçe öncesinde UYAP üzerinden teyit edilmesi gerektiğini ayrıca belirtmek gerekir.

7. Kanun Gerekçesi Bu Sonucu Nasıl Açıklıyor?

TTK m. 1369’un gerekçesi, hükmün 1999 tarihli Gemilerin İhtiyati Haczine İlişkin Milletlerarası Sözleşme’nin 3. maddesinin birinci ve ikinci fıkralarından alındığını belirtir. Mehaz düzenleme, birinci fıkranın (b) bendinde “geminin maliki veya kiracısı ise” ifadesini kullanmıştır. Ancak mehaz hükmün üçüncü fıkrasına göre, kiracının borcu için gemi kiradayken ihtiyati haciz uygulanabilmesi, böyle bir ihtiyati haczi takiben cebrî satışın millî hukuka göre mümkün olmasına bağlıdır.

Türk hukukunda, rehin hâlleri dışında, üçüncü kişinin borcu için bir başkasının malının cebrî icra yoluyla satılması mümkün olmadığından, kanun koyucu bu ihtimali baştan kapatmış ve (b) bendine “geminin maliki ise” şartını eklemiştir. Gerekçede, kiranın devam ettiği süre içinde kiracının borcu için geminin ihtiyati haczine olanak tanınmasının Türk hukuku bakımından mümkün olmadığı ifade edilmektedir.

8. İstanbul BAM 14. HD’nin Kararı Gerçekte Ne Diyor?

İstanbul Bölge Adliye Mahkemesi 14. Hukuk Dairesi’nin 23.12.2021 tarihli, E. 2021/2175, K. 2021/1668 sayılı kararı, çıplak gemi kiracısının donatan sıfatı bakımından sıklıkla anılır. Kararda, yük taşımada kullanılan gemilerin aleyhine ihtiyati haciz talep edilenin işletmesinde (çıplak gemi kiracısı) olduğu, bu durumda TTK m. 1061/2 uyarınca gemileri kira sözleşmesiyle işleten şirketin üçüncü kişilere karşı donatan gibi sorumlu olduğu belirtilmiştir.

Bu cümlenin, kararı özetleyen metinlerde “demek ki çıplak kiracının yük hasarından dolayı kiraladığı gemi haczedilebilir” şeklinde okunduğu görülmektedir. Bu okuma yanıltıcıdır ve önceki bölümde açıklanan yerleşik uygulamayla çelişir.

Kararın somut olayı: haczedilen gemi, hasarın doğduğu gemi değildir

Karara konu olayda borçlu şirket, taşımaları çıplak kira sözleşmesiyle devraldığı tankerlerle gerçekleştirmiş ve bu taşımalar sırasında petrol yükünde eksiklik/hasar meydana gelmiştir. Alacaklı ise hasarın yaşandığı o kiralık tankerleri değil, borçlu çıplak kiracının bizzat kendi mülkiyetinde bulunan başka bir gemiyi ihtiyaten haczettirmiştir.

Karar metninde, haczin uygulandığı sırada hakkında ihtiyati haciz talep edilen geminin karşı tarafa ait olduğu (yani karşı tarafın o gemide donatan/malik sıfatını taşıdığı), ihtiyati hacze konu taşıma sözleşmelerinden kaynaklanan yük kaybından doğan alacağın ise karşı tarafın talep dışı gemileriyle yerine getirilen taşımalardan doğduğu tespit edilerek, talep edenin karşı tarafa ait gemi hakkında haciz isteyebileceği sonucuna varılmıştır.

Yani uyuşmazlık m. 1369/1’e göre değil, m. 1369/2 (diğer gemilerin / kardeş geminin ihtiyati haczi) çerçevesinde çözülmüştür. Karar, “kiralanan gemi haczedilir” demiyor; “kiracının donatan gibi sorumluluğu nedeniyle, onun kendi malı olan diğer gemisi haczedilir” diyor.

9. TTK m. 1369/2: Kardeş Gemi (Diğer Gemi) Haczi

Hüküm iki katmanlı bir sınama getirir:

1. Haciz anı sınaması: Haczedilmek istenen gemi, haczin uygulandığı sırada o deniz alacağından sorumlu olan kişiye ait (o kişinin mülkiyetinde) olmalıdır.
2. Alacağın doğumu anı sınaması: Bu kişi, alacak doğduğunda, üzerinde deniz alacağı doğmuş olan gemide malik, kiracı, tahsis olunan veya taşıtan sıfatlarından birini taşımış olmalıdır.

Çıplak gemi kiracısı bakımından tablo şudur: yük hasarının doğduğu gemide kiracı sıfatını taşımaktadır (ikinci sınama karşılanır). Kendi mülkiyetindeki bir başka gemi varsa, o gemi haciz anında ona aittir (birinci sınama karşılanır). Dolayısıyla o gemi ihtiyaten haczedilebilir.

Dikkat: “kardeş gemi” filo değil, mülkiyet demektir

Türk hukukunda kardeş gemi kavramı, aynı ticari markayı taşıyan veya aynı grubun web sitesinde listelenen gemileri değil, borçlunun mülkiyetindeki gemileri ifade eder. Deniz ticaretinde her gemi için ayrı bir tek gemi şirketi (one-ship company) kurulması yaygın olduğundan, sicilde farklı bir şirket görünen “kardeş” gemiye başvurmak çoğu zaman tüzel kişilik perdesinin kaldırılması tartışmasını gerektirir. Bu, ihtiyati haciz aşamasında yaklaşık ispatla aşılması güç bir eşiktir; sicil kaydı, ortaklık yapısı, aynı adres/yönetici/ISM yöneticisi gibi somut delillerle desteklenmelidir.

Ayrıca TTK m. 1369/3 uyarınca, geminin mülkiyetine veya zilyetliğine ilişkin uyuşmazlıklarda yalnızca o uyuşmazlığın konusu olan gemi hakkında ihtiyati haciz kararı verilebilir; bu hâlde kardeş gemiye başvurulamaz.

10. Birinci Fıkra ile İkinci Fıkranın Karşılaştırılması

11. Gemi Alacaklısı Hakkı İstisnası Yük Hasarında İşler mi?

TTK m. 1369/1-(e) önemli bir kapı açar: alacak, TTK m. 1320 uyarınca gemi alacaklısı hakkı veriyorsa, borçlunun malik olması aranmaz. Bunun sebebi, gemi alacaklısı hakkının gemi üzerinde kanuni bir rehin hakkı doğurması ve rehnin gemiyi kim işletirse işletsin takip etmesidir. Öğretide de, malikten başka kiracının, yöneticisinin veya işletenin borçlu olduğu hâllerde bile doğan gemi alacağı için gemi üzerinde ihtiyati haciz uygulanabileceği belirtilmektedir.

Ne var ki bu kapı, saf yük hasarı alacakları bakımından kapalıdır. TTK m. 1320/1-(e), gemi alacaklısı hakkı veren zıya ve hasar kalemlerini sayarken, taşınan yüke (eşyaya) gelen zıya ve hasardan doğan alacakları açıkça kapsam dışında bırakmıştır. Yani yük hasarı m. 1352/1-(h) uyarınca bir deniz alacağıdır (haciz istenebilir), ama m. 1320 anlamında gemi alacaklısı hakkı vermez (malik olmayan kiracının borcundan dolayı gemi üzerinde kanuni rehin doğmaz).

12. Yargı Kararları Karşılaştırma Tablosu

13. Alacaklı İçin Adım Adım Yol Haritası

Adım 1 — Geminin gerçek işletme yapısını çıkarın

Konişmentodaki taşıyan kim? Sicildeki malik kim? Gemi kim adına acentelik hizmeti almış? Liman başkanlığı ve gümrük kayıtlarında hangi şirket görünüyor? Çıplak kira iddiası bu belgelerle desteklenmelidir. Gemi adı ve IMO numarası üzerinden yapılacak sicil ve sınıflandırma kuruluşu araştırması bu aşamanın omurgasıdır.

Adım 2 — Alacak kalemlerini tek tek nitelendirin

Dosyada yalnızca yük hasarı mı var, yoksa m. 1320 kapsamına girebilecek kalemler de var mı? Bu nitelendirme, hangi gemiye başvurabileceğinizi belirler.

Adım 3 — Hedef gemiyi seçin

Kiracı, hasarın doğduğu geminin maliki hâline gelmiş mi? Gelmişse m. 1369/1-b yolu açıktır. Gelmemişse, kiracının mülkiyetindeki başka bir gemi araştırılmalı ve m. 1369/2 yoluna gidilmelidir.

Adım 4 — Dilekçeyi doğru hükme dayandırın

Kardeş gemi talebinde dilekçe, m. 1369/2’nin iki sınamasını ayrı ayrı ve açıkça karşılamalıdır: (i) haciz anında geminin borçluya ait olduğu, (ii) alacağın doğumunda borçlunun asıl gemide kiracı sıfatını taşıdığı. Mahkemeyi “kiracı sorumludur, o hâlde gemi haczedilsin” kısayoluna davet eden bir dilekçe, ret riskini kendi eliyle yaratır.

Adım 5 — Teminat ve infaz takvimini kurun

Teminat yatırılmadan karar alınamaz; karar alındıktan sonra da infaz talebi çok kısa bir süreye bağlıdır. Bu takvim aşağıda ayrıca ele alınmıştır.

14. Malik ve Kiracı İçin Savunma Hatları

Gemisi kiracının borcu nedeniyle haczedilen malik için ilk ve en güçlü savunma, TTK m. 1369/1-b’nin lafzıdır. Dosyada tipik olarak şu itirazlar kurulur:

• Malik sıfatı yokluğu: Borçlu kiracı, haciz anında geminin maliki değildir; sicil kaydı bunu göstermektedir. Şart gerçekleşmediğinden haciz kaldırılmalıdır.
• Gemi alacaklısı hakkı yokluğu: Alacak yük hasarından doğmaktadır; TTK m. 1320/1-(e) bu kalemi kapsam dışı bıraktığından m. 1369/1-(e) istisnası uygulanamaz.
• Sıfat nitelendirmesi itirazı: Sözleşme çıplak kira değil, zaman çarteri veya slot sözleşmesidir; borçlu donatan sıfatını hiç kazanmamıştır.
• Deniz alacağı niteliğinin bulunmaması: Talep, taşıma sözleşmesinin ihlalinden değil salt ticari bir cari hesap ilişkisinden doğmaktadır.
• Yaklaşık ispatın karşılanmaması: Sörvey raporu hasarı doğrulamamakta, hasar boşaltmadan sonraki elleçlemeden kaynaklanmaktadır.
• Teminat ve süre itirazları: Teminat yatırılmamış, artırılan teminat süresinde tamamlanmamış veya infaz süresi kaçırılmıştır.
• Haksız haciz tazminatı: Haciz kaldırıldığında TTK m. 1361 uyarınca uğranılan zararın tazmini talep edilebilir; gemi bağlı kaldığı süredeki kayıp navlun ve masraflar bu kapsamda değerlendirilir.

Kardeş gemisi haczedilen çıplak kiracı içinse savunma farklı bir eksene oturur: alacağın doğumu anında asıl gemide gerçekten kiracı/tahsis olunan/taşıtan sıfatının bulunup bulunmadığı ve haczedilen geminin gerçekten borçluya ait olup olmadığı tartışılır. Gemi başka bir tüzel kişiye aitse, tüzel kişilik perdesinin kaldırılması şartlarının ihtiyati haciz aşamasında yaklaşık ispatla dahi karşılanmadığı ileri sürülür.

15. Yetki, Teminat ve Süreler

16. Uygulamada En Sık Yapılan Yedi Hata

1. Sorumluluk ile haczi eşitlemek. “Kiracı donatan gibi sorumlu, o hâlde gemi haczedilir” akıl yürütmesi m. 1369’u atlar.
2. İstanbul BAM 14. HD kararını asıl gemi kararı sanmak. Karar bir kardeş gemi kararıdır; künyeyi bu şekilde kullanan dilekçe, karşı tarafın en kolay hedefidir.
3. Zaman çarterini çıplak kira sanmak. Sıfat yanlış kurulduğunda hem husumet hem haciz talebi çöker.
4. m. 1320 ile m. 1352’yi karıştırmak. Yük hasarı deniz alacağıdır ama gemi alacaklısı hakkı vermez; ikisi farklı listelerdir.
5. Kardeş gemiyi ticari markaya göre seçmek. Sicilde farklı tüzel kişi görünen gemi, perdenin kaldırılması ispatlanmadıkça borçlunun gemisi sayılmaz.
6. Üç iş günlük infaz süresini kaçırmak. Karar alınmış olsa bile süresinde infaz istenmezse kendiliğinden kalkar.
7. Gemi kimliğini eksik tanımlamak. Gemi adı, IMO numarası, bayrak ve sicil bilgisi tereddüde yer bırakmayacak şekilde yazılmalıdır.

17. Sonuç

Çıplak gemi kiracısının seferi sırasında meydana gelen yük hasarı, TTK m. 1352/1-(h) kapsamında bir deniz alacağı oluşturur ve kiracı, TTK m. 1061/2 gereğince üçüncü kişilere karşı donatan sıfatıyla bu zarardan şahsen sorumludur. Buna karşılık bu borçtan dolayı hangi geminin haczedilebileceği ayrı bir sorudur ve cevabı TTK m. 1369’dadır:

• Kiralanan asıl gemi bakımından: Sakarya BAM 7. HD ve İstanbul BAM 13. HD kararlarında benimsenen yerleşik içtihada göre, m. 1369/1-b uyarınca borcun doğumu sırasında kiracı olan kişinin haciz tarihinde hem borçtan sorumlu olması hem de geminin maliki sıfatını kazanmış bulunması aranır. Kiracı malik değilse, üçüncü kişi malike ait gemi hakkında ihtiyati haciz kararı verilemez.
• Kiracının kendi mülkiyetindeki diğer gemiler bakımından: Çıplak kiracı m. 1061/2 uyarınca yük hasarından şahsen sorumlu olduğundan, alacaklı bu borçlunun bizzat maliki olduğu diğer gemileri m. 1369/2 kapsamında ihtiyaten haczettirebilir. İstanbul BAM 14. Hukuk Dairesi’nin 23.12.2021 tarihli kararının kabul ettiği husus da budur.

Kısacası, anılan kararın “çıplak kiracının kiraladığı geminin haczedilebileceği” şeklinde okunması yanıltıcıdır. Kararda kabul edilen, kiracının borcundan ötürü kendi mülkiyetindeki başka bir gemisine ihtiyati haciz tatbik edilebileceğidir. Dosyanın kaderini belirleyen ayrım budur.

18. Sıkça Sorulan Sorular

Çıplak gemi kiracısının borcundan dolayı kiraladığı gemi haczedilebilir mi?

Kural olarak hayır. TTK m. 1369/1-b, alacağın doğumunda kiracı olan kişinin haciz anında da borçtan sorumlu ve geminin maliki olmasını arar. Kira devam ederken bu şart gerçekleşmediğinden, üçüncü kişi malike ait gemi haczedilemez.

Peki alacaklı ne yapabilir?

Borçlu kiracının kendi mülkiyetindeki bir gemi varsa, TTK m. 1369/2 uyarınca o gemi (kardeş gemi) ihtiyaten haczedilebilir. Gemi dışındaki malvarlığı için ise İİK’nın genel hükümlerine göre ihtiyati haciz istenebilir.

Yük hasarı gemi alacaklısı hakkı verir mi?

Hayır. TTK m. 1320/1-(e), gemide taşınan eşyaya gelen zıya ve hasardan doğan alacakları gemi alacaklısı hakkı veren kalemlerin dışında bırakmıştır. Bu nedenle m. 1369/1-(e) istisnasına dayanılarak kiralanan gemiye başvurulamaz.

Kiracı, hasardan sonra gemiyi satın alırsa ne olur?

Bu hâlde m. 1369/1-b’nin şartı gerçekleşir: alacağın doğumunda kiracı olan kişi, haciz anında hem borçtan sorumludur hem de geminin malikidir. Gemi ihtiyaten haczedilebilir.

Gemi, hasardan sonra üçüncü kişiye satılırsa haciz mümkün mü?

Kural olarak hayır. Haczin uygulandığı sırada borçtan sorumlu kişinin malik olmaması hâlinde gemi ihtiyaten haczedilemez; Adana BAM 9. HD’nin 26.01.2023 tarihli kararı bu yöndedir. İstisna, alacağın gemi alacaklısı hakkı vermesi hâlidir.

Kardeş gemi haczinde geminin aynı filoda olması yeterli mi?

Hayır. Aranan ölçüt mülkiyettir: gemi, haciz anında borçtan sorumlu kişiye ait olmalıdır. Sicilde ayrı bir tek gemi şirketi görünüyorsa, tüzel kişilik perdesinin kaldırılması tartışması gündeme gelir ve bunun ihtiyati haciz aşamasında yaklaşık ispatla ortaya konması gerekir.

Yük hasarını tam olarak ispat etmem gerekir mi?

Hayır, TTK m. 1362/1 uyarınca yaklaşık ispat yeterlidir; alacağın deniz alacağı olduğu ve parasal değeri hakkında mahkemeye kanaat verecek delil gösterilmesi aranır. Ancak sörvey raporunun hasarı doğrulamadığı hâllerde talep reddedilmektedir.

Konişmentodaki yabancı mahkeme veya tahkim şartı haczi engeller mi?

Hayır. TTK m. 1356 uyarınca yabancı yetki veya tahkim şartı, Türk mahkemesinin ihtiyati haciz yetkisini ortadan kaldırmaz. Esasa ilişkin yetki tartışması sürerken gemi Türkiye’de haczedilebilir.

Haciz kararı alındıktan sonra ne kadar sürem var?

TTK m. 1364 uyarınca kararın infazı üç iş günü içinde istenmelidir; aksi hâlde karar kendiliğinden kalkar. Ayrıca TTK m. 1376 uyarınca İİK m. 264’teki süreler deniz alacakları bakımından bir ay olarak uygulanır.

Ayrıca seferden men talep etmeli miyim?

Hayır. Yargıtay 12. Hukuk Dairesi’nin 11.01.2023 tarihli, 2022/7101 E. – 2023/76 K. sayılı kararına göre seferden men, ihtiyati haczin doğal sonucudur ve icra müdürlüğünce yerine getirilir; ayrı bir talebin konusu değildir.

Haciz haksız çıkarsa sorumluluğum ne olur?

TTK m. 1361 uyarınca haksız ihtiyati hacizden doğan zararların tazmini gündeme gelir. Gemi bağlı kaldığı süredeki kayıp gelir ve masraflar ciddi tutarlara ulaşabildiğinden, dosya kurgusunun baştan doğru yapılması ekonomik olarak da belirleyicidir.

Gemi teminat karşılığı serbest bırakılabilir mi?

Evet. TTK m. 1370 vd. hükümleri uyarınca yeterli teminat gösterilerek gemi serbest bırakılabilir ve teminat gösterilmesi borcun kabulü anlamına gelmez. Uygulamada banka teminat mektubu veya P&I kulübü tarafından verilen taahhütname (LOU) kullanılmaktadır; teminatın kapsamı ve dili müzakere konusudur.

19. Bu Dosyalarda Sürecin Doğru Yürütülmesi Neden Önemlidir?

Gemi ihtiyati haczi dosyalarında hata payı çok dardır. Karar alınana kadar geçen süre saatlerle ölçülür, infaz süresi üç iş günüdür, teminat yatırılmadan sonuç alınamaz ve yanlış gemiye yöneltilen bir talep tazminat sorumluluğu doğurur. Karşı tarafta ise çoğunlukla yabancı bir donatan, P&I kulübü ve deneyimli bir hukuk ekibi bulunur.

Alacaklı tarafında yürütülmesi gereken iş

• Geminin bayrağı, sicili, IMO numarası ve gerçek işletme yapısının belgelendirilmesi,
• Alacağın m. 1352’deki hangi bende girdiğinin ve m. 1320 kapsamında olup olmadığının nitelendirilmesi,
• m. 1369/1 mi m. 1369/2 mi sorusunun cevaplanması ve dilekçenin doğrudan o hükme göre kurulması,
• Teminatın hazırlanması, infazın icra dairesiyle eşgüdümlü planlanması, süresinde takip veya dava açılması.

Malik ve işleten tarafında yürütülmesi gereken iş

• Haczin kaldırılması için m. 1369 şartlarının gerçekleşmediğinin ortaya konması,
• Teminat karşılığı serbest bırakma müzakeresinin hızla yürütülmesi,
• Bekleme süresinden doğan zararın belgelendirilerek haksız haciz tazminatına hazırlık yapılması.

Bölgesel yoğunlaşma: Tuzla, Gebze ve Marmara limanları

Türkiye’de gemi ihtiyati haczi dosyalarının önemli bir kısmı Marmara Bölgesi limanlarında doğar. Tuzla tersaneler bölgesi, Pendik, Kartal ve Maltepe kıyı hattı; Kocaeli tarafında Gebze, Dilovası, Çayırova, Darıca, Körfez, İzmit ve Başiskele; ayrıca Ambarlı, Haydarpaşa ve Yalova hattı yoğun yük ve tamir trafiğine sahiptir. Yükün boşaltıldığı, hasarın tespit edildiği ve geminin bağlandığı yer çoğunlukla bu bölgelerdir; TTK m. 1355 uyarınca yabancı bayraklı gemide yetkili mahkeme de geminin fiilen bulunduğu yer mahkemesidir.

2M Hukuk Avukatlık Bürosu, Tuzla’daki ofisinden İstanbul Anadolu Yakası ve Kocaeli hattındaki deniz ticareti uyuşmazlıklarını takip etmekte; gemi ihtiyati haczi, yük hasarı ve rücu, navlun ve sürastarya, gemi adamı alacakları ve kumanya/yakıt alacakları dosyalarında hem alacaklı hem malik/işleten tarafında çalışmaktadır. Ayrıntılı bilgi için gemi ihtiyati haczi sayfamıza ve deniz ticaret hukuku yazılarımıza bakabilirsiniz.

İlgili yazılarımız

• Gemilerin ihtiyati haczi: şartlar ve genel çerçeve
• Gemi ihtiyati haczi ve deniz alacakları
• Gemi ihtiyati haczi talep dilekçesi nasıl hazırlanır?
• Deniz alacağı kavramındaki tartışmalı kalemler
• Yükleme ve boşaltmada zarar gören yükten kim sorumludur?
• Navlun sözleşmeleri ve taşıyanın sorumluluğu
• Gemi adı ve IMO numarası nereden bulunur?
• Marina ve iskele bağlama ücreti ödenmezse alacak nasıl tahsil edilir?

20. Kaynaklar ve Künye Uyarısı

• 6102 sayılı Türk Ticaret Kanunu, m. 1061, 1320, 1352, 1353, 1354-1356, 1361-1364, 1366, 1369-1376 — mevzuat.gov.tr resmî metin
• TTK m. 1369 madde gerekçesi (1999 tarihli Gemilerin İhtiyati Haczine İlişkin Milletlerarası Sözleşme m. 3 ile karşılaştırmalı)
• Sami Aksoy, “Deniz Alacaklarına Dair Türk Ticaret Kanununun 1352. Maddesi Hakkında Bir Eleştiri”, BATİDER, C. 34, S. 2, Haziran 2018 (kiracının borcu sebebiyle deniz alacağına konu ya da kardeş gemiye başvurulması bölümü)
• Mehmet Ali Aksoy, “Gemilerin İhtiyati Haczi”, Türkiye Barolar Birliği Dergisi
• Yargıtay 12. Hukuk Dairesi, 11.01.2023, E. 2022/7101, K. 2023/76 (seferden men, ihtiyati haczin doğal sonucudur)
• Metinde anılan Bölge Adliye Mahkemesi kararları ve İstanbul 17. Asliye Ticaret Mahkemesi’nin 07.03.2018 tarihli kararı