1. Sorun: Arka Yüzdeki Matbu Yetki Kaydı

Deniz taşımasında konşimento, taraflarca müzakere edilerek imzalanan bir sözleşme metni değildir. Taşıyan tarafından tek taraflı olarak basılmış, arka yüzünde yirmiden fazla matbu kloz taşıyan standart bir belgedir. Türk alıcı bu belgeyi genellikle akreditif dosyasında, yani yük çoktan yola çıktıktan sonra görür.

Bu klozların ilk sıralarında hemen her zaman bir yetki (jurisdiction) kaydı yer alır. Yükte hasar çıktığında taşıyan tarafı bu kayda dayanarak “dava Türkiye’de açılamaz” savunmasını yapar. Uygulamada bu savunma çoğu zaman olduğundan güçlü zannedilir.

Gerçek şudur: yabancı bir mahkemeyi yetkilendiren kaydın Türk mahkemesinin yetkisini kaldırabilmesi için MÖHUK m. 47’deki bütün şartların birlikte gerçekleşmesi gerekir. Bu şartlar sanıldığından çok daha sıkıdır ve konşimentolardaki kayıtların önemli bir bölümü bunları karşılamaz.

2. Hangi Hüküm Uygulanır: HMK m. 17 mi, MÖHUK m. 47 mi?

Ayrım basittir ve karıştırılmamalıdır:

Konşimentodaki kayıt bir yabancı devlet mahkemesini işaret ettiğine göre, uygulanacak hüküm MÖHUK m. 47’dir. HMK m. 17’deki “taraflar tacir olmalı” şartı burada doğrudan uygulanmaz; buna karşılık belirlilik ölçütünün MÖHUK m. 47 bakımından da aranması gerektiği kabul edilmektedir.

3. MÖHUK m. 47’nin Aradığı Şartlar

Hükmün birinci fıkrası şu şekildedir: “Yer itibariyle yetkinin münhasır yetki esasına göre tayin edilmediği hâllerde, taraflar, aralarındaki yabancılık unsuru taşıyan ve borç ilişkilerinden doğan uyuşmazlığın yabancı bir devletin mahkemesinde görülmesi konusunda anlaşabilirler. Anlaşma, yazılı delille ispat edilmesi hâlinde geçerli olur. Dava, ancak yabancı mahkemenin kendisini yetkisiz sayması veya Türk mahkemelerinde yetki itirazında bulunulmaması hâlinde yetkili Türk mahkemesinde görülür.”

Buradan dört şart ve bir sonuç çıkar:

1. Münhasır yetkili bir Türk mahkemesi bulunmamalıdır.
2. Uyuşmazlık yabancılık unsuru taşımalıdır.
3. Uyuşmazlık borç ilişkisinden doğmalıdır.
4. Anlaşma yazılı delille ispat edilmelidir.
5. Bunlara ek olarak içtihatta seçilen mahkemenin belirli olması aranmaktadır.

4. Birinci Şart: Münhasır Yetkili Türk Mahkemesi Bulunmaması

Türk hukukunda bazı uyuşmazlıklarda yetki kesin ve münhasırdır; taraflar anlaşmayla bu yetkiyi bertaraf edemez. Deniz taşımasından doğan yük hasarı alacakları kural olarak münhasır yetki kapsamında değildir; dolayısıyla bu şart genellikle taşıyan tarafının lehinedir.

Buna karşılık gemi ihtiyati haczi bakımından tablo tamamen farklıdır. TTK m. 1355, yabancı bayraklı gemilerde ihtiyati haciz kararı vermeye yalnızca geminin bulunduğu yer mahkemesini yetkili kılmıştır. Bu, taraf iradesiyle değiştirilemeyecek nitelikte bir yetki kuralıdır ve aşağıda 15. bölümde ayrıca ele alınmaktadır.

5. İkinci Şart: Yabancılık Unsuru ve Borç İlişkisi

Çin’den Türkiye’ye yapılan bir taşımada yabancılık unsuru tartışmasızdır: taşıyan yabancı, gemi yabancı bayraklı, yükleme limanı yabancı ülkede. Uyuşmazlık da navlun sözleşmesinden, yani bir borç ilişkisinden doğmaktadır.

Bu iki şart uygulamada nadiren tartışılır. Tartışma esas olarak yazılı delil ve belirlilik şartlarında yoğunlaşır.

6. Üçüncü Şart: Yazılı Delille İspat

MÖHUK m. 47, anlaşmanın yazılı delille ispat edilmesi hâlinde geçerli olacağını söyler. Bu, klasik anlamda ıslak imzalı bir sözleşme aranması demek değildir; ancak tarafların iradelerinin yazılı bir belgeye yansımış olması gerekir.

Konşimento bakımından kritik soru şudur: taşıyanın tek taraflı bastığı ve gönderilenin hiç imzalamadığı bir belgenin arka yüzündeki kloz, anlaşma sayılabilir mi?

Yerleşik yaklaşım, konşimentonun taşıyan ile gönderilen arasındaki hukuki ilişkiyi belirleyen belge olduğu ve konşimentoyu devralan hamilin, senedin içeriğine tabi olduğu yönündedir. Ancak bu genel kabul, her kaydın otomatik olarak geçerli sayılacağı anlamına gelmez; kayıt ayrıca belirlilik ve dürüstlük denetiminden geçmek zorundadır.

7. Dördüncü Şart: Seçilen Mahkemenin BELİRLİ Olması

Bu, konşimento kayıtlarının en sık takıldığı şarttır. HMK m. 17–18’de Türk mahkemeleri bakımından açıkça aranan “belirlilik” ölçütünün, MÖHUK m. 47 bakımından da aranması gerektiği kabul edilmektedir. Doktrinde ölçüt şöyle formüle edilir: yetkili kılınan mahkeme ismen zikredilmiş olmalıdır.

Yargıtay 11. Hukuk Dairesi’nin 17.02.2016 tarihli, 2015/7244 E. – 2016/1657 K. sayılı kararı bu ölçütü doğrudan uygulamıştır. Kararda, konşimentodaki yetki kaydının İngiliz hukukunu ve belirli bir ülke mahkemelerini işaret ettiği ileri sürülmüş; Daire, kaydın “belirli olma” kriterini taşımadığı gerekçesiyle geçerli sayılmasını bozma sebebi kabul etmiştir.

8. Konşimentolardaki Tipik Kayıtların Belirlilik Testi

9. “Bayrak Devleti Mahkemeleri” Kaydı Geçerli midir?

Uygulamada sıkça karşılaşılan bu kayıt üç ayrı yönden sorgulanabilir.

• Belirlilik yönünden: Kayıt hiçbir mahkeme veya ülke adı içermez; yetkili yargı yerini geminin bayrağına bağlar. Yargıtay’ın anılan kararındaki ölçüte göre bu, ismen gösterme şartını karşılamaz.
• Belirlenebilirlik yönünden: Bayrak değişebilir bir unsurdur. Gemiler sefer sırasında dahi satılıp yeniden bayraklandırılabilir. Yükleme tarihinde bir devletin, boşaltma tarihinde başka bir devletin bayrağını taşıyan gemide, hangi anın esas alınacağı belirsizdir.
• İrade uyuşması yönünden: Gönderilen, konşimentoyu devraldığı anda geminin hangi bayrağı taşıdığını ve dolayısıyla hangi ülkede dava açacağını bilemeyebilir. Bu, yetki kaydının öngörülebilir olmaması sonucunu doğurur.
• Alternatif kayıtla birlikte okunduğunda: Metin “ya bayrak devletinde ya da tarafların sonradan anlaşacağı yerde” diyorsa, ortada kesinleşmiş bir yetki anlaşması değil, ileriye dönük bir anlaşma vaadi vardır.

10. Yetki Kaydı Gönderileni ve Konşimento Hamilini Bağlar mı?

Konşimento, taşıyan ile gönderilen arasındaki hukuki ilişkide esas alınan belgedir; navlun sözleşmesinin taraflar arasındaki hükümleri, konşimento hamili bakımından doğrudan sonuç doğurmaz. Bu ayrım, çarter partiye dayalı taşımalarda özellikle önem taşır.

Pratik sonuç şudur: çarter partideki tahkim veya yetki şartı, konşimento hamiline kendiliğinden geçmez. Konşimentoda çarter partiye açık ve yeterli bir atıf (incorporation clause) yoksa, hamil o şartla bağlı tutulamaz. Konşimentonun kendi arka yüzündeki kayıt ise yukarıdaki şartları taşıması hâlinde hamili bağlayabilir.

Bu konuda taşıma zincirinin doğru kurulması belirleyicidir. Konşimentonun kim tarafından, hangi sıfatla imzalandığı ve taşıyanın kim olduğu meselesini gemi maliki taşıyan değilse gemi haczedilebilir mi başlıklı yazımızda ayrıca ele aldık.

11. Sigortacının Halefiyeti ve Yetki Kaydı

Yük sigortacısı, sigortalıya ödeme yaptığında onun haklarına halef olur. Halefiyet, hakkı bulunduğu hâliyle devralmak demektir; dolayısıyla sigortalıyı bağlayan geçerli bir yetki kaydı, kural olarak halef sigortacıyı da bağlar.

Tersi de doğrudur: sigortalıyı bağlamayan bir kayıt, sigortacıyı da bağlamaz. Bu nedenle sigortacının rücu davasında da ilk yapılacak iş, kaydın MÖHUK m. 47 şartlarını taşıyıp taşımadığını denetlemektir.

12. Genel İşlem Şartı Denetimi ve Dürüstlük Kuralı

6098 sayılı Türk Borçlar Kanunu m. 20–25, önceden hazırlanmış ve tek taraflı dayatılan genel işlem koşullarını denetime tabi tutar. Konşimentonun arka yüzündeki matbu klozlar tipik genel işlem koşuludur.

Tacirler arasındaki ilişkilerde bu denetimin kapsamı tartışmalıdır; Yargıtay uygulamasında tacirin basiretli davranma yükümlülüğü de gözetilmektedir. Buna karşılık dürüstlük kuralı yönünden yapılacak değerlendirme her hâlde mümkündür.

13. Derogasyon Etkisi ve İki İstisna

Şartlar gerçekleşmişse Türk mahkemesinin yetkisi kalkar. Ancak MÖHUK m. 47 iki hâlde Türk mahkemesinin yetkisinin yeniden doğacağını söyler:

İkinci istisna, uygulamada sanıldığından daha sık gerçekleşir. Yabancı taşıyanın Türkiye’deki vekili yetki itirazını ilk itirazlar arasında ve süresinde ileri sürmezse, kayıt fiilen işlevsiz kalır.

14. Yetki İtirazı Ne Zaman ve Nasıl İleri Sürülür?

• İlk itiraz niteliğindedir. Yetki itirazı, HMK’daki ilk itirazlar arasında yer alır ve cevap dilekçesinde ileri sürülmelidir.
• Hepsi birlikte ileri sürülmelidir. İlk itirazların tamamı cevap dilekçesinde birlikte bildirilir; sonradan ileri sürülemez.
• Yetkili mahkeme gösterilmelidir. Yetki itirazında bulunan taraf, yetkili olduğunu iddia ettiği mahkemeyi açıkça göstermek zorundadır. Aksi hâlde itiraz dikkate alınmaz.
• Süresinde yapılmazsa hak düşer. Süresinde ileri sürülmeyen yetki itirazı sonradan değerlendirilemez ve MÖHUK m. 47’nin ikinci istisnası devreye girer.

Yük ilgilisi tarafında pratik sonuç: dava Türkiye’de açıldığında karşı tarafın cevap dilekçesi dikkatle incelenmelidir. Yetki itirazı yoksa veya yetkili mahkeme gösterilmemişse, bu husus derhâl beyanla mahkemenin dikkatine sunulmalıdır.

15. Gemi İhtiyati Haczine Etkisi: TTK m. 1356

Bu bölüm, yük hasarı dosyalarında en çok işe yarayan bilgidir. Konşimentodaki yabancı yetki veya tahkim kaydı, Türkiye’de gemi ihtiyati haczi istenmesine engel değildir.

6102 sayılı Türk Ticaret Kanunu m. 1356 uyarınca, alacağın esası hakkında hüküm vermeye yabancı bir mahkeme veya hakem kurulu yetkili olsa, hatta deniz alacağının esasına yabancı bir devletin hukuku uygulansa dahi, bir deniz alacağı için teminat elde edilmesini sağlamak üzere ihtiyati haciz kararı vermeye Türk mahkemesi yetkilidir.

Buna ek olarak TTK m. 1355, yabancı bayraklı gemilerde ihtiyati haciz yetkisini yalnızca geminin bulunduğu yer mahkemesine tanır. Yani gemi Türk limanında bağlıysa, yetkili mahkeme Türk mahkemesidir ve bu, konşimentodaki kayıtla değiştirilemez.

16. Esas Dava, Tenfiz ve Zamanaşımı Riski

TTK m. 1357 uyarınca, deniz alacağı hakkında yabancı bir mahkemede veya hakem önünde dava açılmış olsa dahi, kesin hüküm verilinceye kadar ihtiyati haciz kararı yine Türk mahkemesinden istenir. TTK m. 1360 ise ihtiyati haciz kararı veren mahkemeyi, yabancı mahkeme veya hakem kararının tenfizinde de yetkili kılar; şartı, geminin o yargı çevresinde bulunması ya da yatırılan teminatın mahkeme kasasında olmasıdır.

17. Pratik Kontrol Listesi

18. Sürecin Doğru Yürütülmesi Neden Önemlidir?

Konşimentodaki yetki kaydı, dosyanın kaderini daha ilk celsede belirleyebilir. Kaydın geçerli sayılması hâlinde Türk alıcı, delillerin, tanıkların ve zararın bulunduğu ülkeden binlerce kilometre uzakta dava açmak zorunda kalır; bu da çoğu zaman talepten fiilen vazgeçilmesi anlamına gelir. Kaydın geçersiz sayılması hâlinde ise uyuşmazlık, delillerin bulunduğu yerde ve makul bir maliyetle görülür.

Yük ilgilisi tarafında

• Konşimentonun ön ve arka yüzünün eksiksiz temini ve yeminli tercümesi
• Yetki kaydının belirlilik ve belirlenebilirlik yönünden lafzî analizi
• Bayrak, malik ve işleten değişikliklerinin sicil kayıtlarından tarihlendirilmesi
• Türkiye ile bağlantı unsurlarının (boşaltma limanı, teslim yeri, zararın doğduğu yer) belgelenmesi
• Gemi Türk limanındayken ihtiyati haciz yoluyla alacağın teminat altına alınması
• Bir yıllık hak düşürücü sürenin ve gerekiyorsa koruyucu yabancı başvurunun takibi

Taşıyan/donatan tarafında

• Yetki itirazının ilk itirazlar arasında, süresinde ve yetkili mahkeme gösterilerek yapılması
• Arka yüz metninin ve tercümesinin dosyaya eksiksiz sunulması
• Kaydın belirlilik ölçütünü karşıladığının içtihatla desteklenmesi
• Çarter parti–konşimento ilişkisinin ve atıf klozunun ortaya konması

Bölgesel yoğunlaşma

Bu uyuşmazlıklar Türkiye’nin liman ve tersane hattında yoğunlaşmaktadır. İstanbul Anadolu Yakası’nda Tuzla, Pendik, Kartal, Maltepe, Ataşehir, Ümraniye, Üsküdar, Sancaktepe, Sultanbeyli ve Beykoz; Kocaeli’nde Gebze, Çayırova, Darıca, Dilovası, İzmit, Körfez ve Başiskele; ayrıca Yalova bölgesi öne çıkar. Gemi limanda kaldığı sürece alacağın teminat altına alınması mümkün olduğundan, yetki tartışmasının sürüncemede kalması yerine paralel bir teminat stratejisi yürütülmesi gerekir.

19. Sıkça Sorulan Sorular

Konşimentonun arka yüzünde “uyuşmazlıklar Londra’da görülür” yazıyor. Türkiye’de dava açamaz mıyım?

Bu kaydın Türk mahkemesinin yetkisini kaldırabilmesi için MÖHUK m. 47’deki bütün şartların gerçekleşmesi gerekir: münhasır yetkili bir Türk mahkemesi bulunmaması, yabancılık unsuru, borç ilişkisi, anlaşmanın yazılı delille ispatı ve içtihatta aranan belirlilik. Ayrıca kayıt re’sen dikkate alınmaz; karşı taraf süresinde yetki itirazı ileri sürmezse Türk mahkemesi davaya bakar.

“Geminin bayrak devleti mahkemeleri yetkilidir” kaydı geçerli midir?

Tartışmalıdır ve zayıf bir kayıttır. Hiçbir mahkemeyi veya ülkeyi ismen göstermez; yetkili yargı yerini değişebilir bir unsura, geminin bayrağına bağlar. Gemi sefer sırasında satılıp yeniden bayraklandırılabildiğinden hangi anın esas alınacağı da belirsizdir. Yargıtay 11. Hukuk Dairesi’nin 2015/7244 E. sayılı kararındaki belirlilik ölçütü karşısında bu tür kayıtlar sorgulanabilir.

Konşimentoyu ben imzalamadım. Arka yüzdeki kayıt yine de beni bağlar mı?

Konşimento, taşıyan ile gönderilen arasındaki ilişkide esas alınan belgedir ve hamil senedin içeriğine tabidir. Ancak bu, her kaydın otomatik olarak geçerli sayılacağı anlamına gelmez. Kayıt ayrıca belirlilik denetiminden geçmeli, dosyaya arka yüz metni ve tercümesiyle birlikte sunulmalıdır. Sunulmamışsa yazılı delille ispat şartı gerçekleşmemiş olur.

Çarter partideki tahkim şartı beni bağlar mı?

Kural olarak hayır. Taşıyan ile hamil arasındaki ilişki konşimentoya göre belirlenir; çarter parti hükümleri hamile kendiliğinden geçmez. Konşimentoda çarter partiye açık ve yeterli bir atıf bulunmuyorsa hamil o şartla bağlı tutulamaz.

Yetki kaydı varken Türkiye’de gemiye ihtiyati haciz koydurabilir miyim?

Evet. TTK m. 1356 uyarınca, esas hakkında hüküm vermeye yabancı bir mahkeme veya hakem kurulu yetkili olsa ve hatta esasa yabancı hukuk uygulansa dahi, teminat elde edilmesini sağlamak üzere ihtiyati haciz kararı vermeye Türk mahkemesi yetkilidir. Ayrıca yabancı bayraklı gemilerde ihtiyati haciz yetkisi yalnızca geminin bulunduğu yer mahkemesine aittir.

Yabancı mahkeme kendini yetkisiz sayarsa ne olur?

MÖHUK m. 47 bu hâli açıkça düzenler: yetkilendirilen yabancı mahkeme kendini yetkisiz sayarsa Türk mahkemesinin milletlerarası yetkisi doğar. Bu durumda yabancı mahkemenin yetkisizlik kararı belgelendirilerek Türk mahkemesine sunulur.

Yetki tartışması sürerken zamanaşımı işler mi?

Evet ve bu en büyük risktir. TTK m. 1188 uyarınca yük hasarından doğan tazminat istem hakkı, teslimden itibaren bir yıl içinde yargı yoluna başvurulmazsa düşer ve bu süre hâkim tarafından re’sen gözetilir. Yetki tartışmasının uzaması süreyi durdurmaz; gerekiyorsa yetkilendirilen ülkede koruyucu bir başvuru yapılmalı veya teminat metnine açık süre uzatımı kaydı konulmalıdır.

Sigortacı olarak rücu davası açıyorum. Yetki kaydı beni de bağlar mı?

Halefiyet, hakkı bulunduğu hâliyle devralmak demektir. Sigortalıyı bağlayan geçerli bir yetki kaydı kural olarak halef sigortacıyı da bağlar; buna karşılık sigortalıyı bağlamayan kayıt sigortacıyı da bağlamaz. Bu nedenle rücu davasında da ilk iş, kaydın MÖHUK m. 47 şartlarını taşıyıp taşımadığını denetlemektir.