Kısa form konşimentonun birinci klozu — çarter partideki hukuk, tahkim ve yetki şartını konşimento hamiline taşıyan tek cümlenin anatomisi.
Kısa Cevap
Atıf (incorporation) klozu, çarter parti konşimentosunun birinci ve en kritik klozudur. Çarter partinin tüm hüküm, şart, serbesti ve istisnalarını — hukuk ve tahkim/yetki klozu dâhil — konşimentoya taşır. Uygulamadaki temel soru şudur: Bu atıf, konşimentoyu ciro ile devralan ve çarter partiyi hiç görmemiş olan hamili de bağlar mı?
Güncel Türk uygulamasında yön şudur: atıf yeterince açık ve belirli ise (konşimento “çarter parti ile birlikte kullanılacaktır” der ve arka yüzde “tabi olunan hukuk ve tahkim klozu dâhil geçerli kılınmıştır” ifadesi bulunursa), ve hamil konşimentoyu ibraz ederek malı teslim almışsa, çarter partideki tahkim/yetki şartı hamili de bağlayabilir ve Türk mahkemesi görev/yetki yönünden ret kararı verebilir. Buna karşılık atfın kapsamı, çarter partinin belirliliği ve genel işlem koşulu itirazı her dosyada ayrıca tartışılır.
Uygulayıcı için ilk iş: Atıf yapılan çarter partinin ve tarihinin tespiti ile tam nüshasının temini. Bu belge olmadan uygulanacak hukuk, uyuşmazlık çözüm yeri ve sorumluluk rejimi bilinemez.
1. Klozun İşlevi ve Metni
Klozun işleviÖn yüzde tarihi belirtilen çarter partinin tüm hüküm, şart, serbesti ve istisnalarını — hukuk ve tahkim/uyuşmazlık çözüm klozu dâhil — konşimentoya dâhil eder. Kısa form konşimento, bağımsız bir sözleşme metni içermez; içeriğini bu atıf üzerinden kazanır.
Çarter parti konşimentolarında (CONGENBILL tipi) bu kloz standarttır. Konşimentonun ön yüzünde ayrıca “to be used with charter parties” (çarter parti ile birlikte kullanılacaktır) ve “freight payable as per charter party dated…” (navlun, … tarihli çarter parti uyarınca ödenecektir) kayıtları bulunur. Bu üç unsur birlikte, çarter partiyi konşimentonun ayrılmaz bir eki hâline getirmeyi amaçlar.
2. Neden Bu Kloz Kısa Form Konşimentonun Kalbidir?
Uzun form (liner) konşimentonun aksine, çarter parti konşimentosu tek başına ayakta duramaz. Sözleşmenin asıl içeriği — laytime ve demuraj rejimi, FIO/FIOS düzenlemesi, sorumluluk sınırları, uygulanacak hukuk ve uyuşmazlık çözüm yeri — çarter partide yer alır ve konşimentoya yalnızca atıf yoluyla girer. Bu nedenle:
Çarter parti temin edilmeden konşimento okunamaz.
Atfın kapsamı, davanın Türkiye’de mi yoksa yabancı bir mahkeme/tahkimde mi görüleceğini belirler.
Atıf, uygulanacak hukuku da taşıdığından, tazminat tavanı ve dava süresi dolaylı olarak bu klozla belirlenir.
3. Atıf Hamili Bağlar mı? Aranan Koşullar
Çarter parti, taraflarını (donatan/çarterer) bağlayan bağımsız bir sözleşmedir. Konşimento ise ciro ile üçüncü kişiye geçer ve yeni hamil çoğu zaman çarter partiyi hiç görmemiştir. Öğretide ve uygulamada, atfın hamili bağlaması için aranan başlıca koşullar şunlardır:
Açık ve belirli atıf: Konşimento, çarter partiye ve onun uyuşmazlık çözüm klozuna açıkça atıf yapmalıdır. “Tabi olunan hukuk ve tahkim klozu dâhil” gibi ifadeler bu belirliliği sağlar.
Çarter partinin belirlenebilirliği: Atıf yapılan çarter partinin tarihi ve kimliği belirli olmalıdır.
Klozun konşimento bağlamında anlamlı olması: Atfedilen kloz, konşimento ilişkisine uyarlanabilir olmalı; çarter partiye özgü, konşimentoya taşınamayacak bir düzenleme olmamalıdır.
Hamilin belgeyi kullanması: Hamil, konşimentoyu ibraz ederek malı teslim almışsa, belgenin ve atfedilen şartların içeriğini kabul etmiş sayılabilir.
Öğreti: Çarter partideki tahkim klozunun konişmento hamiline etkisi, Türk deniz hukuku doktrininde yoğun biçimde işlenmiş bir konudur (Atamer, Ülgener, Damar ve diğerleri). Genel eğilim, yukarıdaki koşullar sağlandığında tahkim şartının hamili de bağladığı yönündedir.
Kaynak: akademik yayınlar. Somut dosyada güncel içtihat UYAP üzerinden teyit edilmelidir.
4. Türk Yargısının Yaklaşımı
Türk mahkemeleri, atıf klozunu ve buna bağlı tahkim/yetki itirazını somut olayın koşullarına göre değerlendirmektedir. Uygulamadaki eğilim şu yöndedir:
Yargı uygulaması: İstanbul Deniz İhtisas Mahkemesi, Haziran 2024 tarihli bir kararında; konşimentonun ön yüzünde “çarter parti ile birlikte kullanılacaktır” ve “taşıma koşulları için arka sayfaya bakınız” ibarelerinin bulunması nedeniyle atıf yapılan çarter partinin konşimentonun eki sayıldığını, hamilin konşimentoyu ibraz ederek malı teslim almış olması karşısında çarter partideki tahkim şartının hamil bakımından geçerli ve bağlayıcı olduğunu kabul ederek uyuşmazlığın tahkimde çözülmesi gerektiğine hükmetmiştir.
Kaynak: açık kaynaklı hukuk yayınları (Ülgener Legal Consultants değerlendirmesi). Karar künyesi UYAP üzerinden teyit edilmelidir.
Yargı uygulaması: Anayasa Mahkemesi’ne taşınan bir dosyada; konşimentoda “to be used with charter parties” kaydı ile “navlun 25/10/2010 tarihli çarter sözleşmesi uyarınca ödenecektir” ibaresinin ve arka yüz taşıma şartlarının birinci maddesinde “ön yüzde tarihi belirtilen çarter partinin tüm hüküm ve şartları, hak ve istisnaları, tabi olunan hukuk ve tahkim klozu dâhil geçerli kılınmıştır” ifadesinin bulunması karşısında, çarter partideki tahkim şartının geçerli sayılarak görev yönünden ret kararı verilmesi süreci gündeme gelmiştir.
Kaynak: açık kaynaklı hukuk yayınları (AYM bireysel başvuru değerlendirmesi). Başvuru künyesi AYM Kararlar Bilgi Bankası üzerinden teyit edilmelidir.
5. Hangi Çarter Parti? Boş Tarih Sorunu
Atıf klozunun en sık istismar edilen zaafı, ön yüzdeki çarter parti tarihinin boş bırakılmasıdır. Bir çarter parti zinciri (head charter – sub charter) varsa, hangi sözleşmeye atıf yapıldığı belirsizleşir. Bu belirsizlik:
Davacı vekili için: atfın belirsizliği nedeniyle tahkim/yetki itirazının reddedilmesi argümanı doğurur.
Davalı vekili için: güncel şablonlarda tarih boşsa ilgili yolculuk çarter partisinin esas alınacağı düzenlemesine dayanılabilir.
Uygulama notu: Şablonun hangi sürüm olduğu burada belirleyicidir. Güncel sürümler, tarih boş olduğunda ilgili yolculuk çarter partisinin esas alınacağını açıkça düzenlemiştir; eski sürümlerde ise sorun tümüyle yorumla çözülür. Belgenin baskı yılı mutlaka tespit edilmelidir.
6. Genel İşlem Koşulu İtirazı
Konşimento ve çarter parti matbu formlardır. Bu nedenle atıf yoluyla gelen tahkim/yetki klozunun, Türk Borçlar Kanunu’nun genel işlem koşullarına ilişkin hükümleri karşısında geçerliliği tartışılır. Geçmişte bazı mahkemeler, bu klozları genel işlem koşullarına aykırı bularak geçersiz saymıştır. Buna karşılık güncel uygulamada, atıf açık ve belirli olduğunda ve hamil malı konşimentoyu ibraz ederek teslim aldığında, tahkim şartı geçerli kabul edilebilmektedir. Bu nedenle genel işlem koşulu itirazı, dosyanın somut koşullarına göre ileri sürülmeli; tek başına sonuç doğuracağı varsayılmamalıdır.
7. Sigortacının Halefiyeti ve Atıf
Yük sigortalıysa davayı çoğu zaman sigortacı açar. Sigortacı, sigortalısının haklarına halef olduğundan, kural olarak sigortalının tabi olduğu tahkim/yetki şartıyla da bağlıdır. Ancak uygulamada, sigortacının taraf olmadığı bir çarter partideki klozla bağlı olup olmadığı ayrıca tartışılmaktadır. Bu tartışma, halefiyetin kapsamı ve atfın sigortacıya teşmili üzerinden yürür.
8. Çelişki Hâlinde Öncelik
Konşimentonun kendi matbu şartları ile atıf yoluyla gelen çarter parti şartları çelişirse, kural olarak konşimentonun kendi hükümleri öncelik taşır. Aynı şekilde konşimentodaki Paramount klozu, çarter partideki karşılık gelen düzenlemenin önüne geçer. Bu nedenle atıf klozu, konşimentonun diğer klozlarıyla birlikte okunmalıdır.
9. Davalı ve Davacı Vekili İçin Strateji
| Rol | Strateji |
|---|---|
| Davalı (taşıyan) vekili | Tahkim/yetki itirazını ilk itiraz olarak, cevap dilekçesinde ve süresinde ileri sürer; atfın açıklığını, çarter partinin belirliliğini ve hamilin belgeyi kullandığını vurgular. Süre kaçarsa itiraz dinlenmez. |
| Davacı (yük ilgilisi) vekili | Atfın belirsizliğini, çarter parti tarihinin boş olduğunu, klozun genel işlem koşulu niteliğini ve konşimentonun kendi hükümlerinin önceliğini ileri sürer. Ayrıca bir yıllık sürenin işlemeye devam ettiğini dikkate alarak, itiraz reddedilse dahi esas davayı zamanında açar. |
10. Kontrol Listesi
Konşimento ön yüzünde “to be used with charter parties” kaydı var mı?
Navlun kutusunda atıf yapılan çarter partinin tarihi dolu mu?
Arka yüz kloz 1’de “tabi olunan hukuk ve tahkim klozu dâhil” ifadesi var mı?
Atıf yapılan çarter parti temin edildi mi? Tahkim/yetki klozu ne diyor?
Hamil konşimentoyu ibraz ederek malı teslim aldı mı?
Şablonun baskı yılı nedir? (Boş tarih düzenlemesi bakımından)
İtiraz süresinde (cevap dilekçesinde) ileri sürüldü mü?
2M Hukuk’tan ilgili makaleler:
Neden Uzman Avukat Desteği Gereklidir?
Konşimento klozları, tek bir cümleyle davanın görüleceği ülkeyi, uygulanacak hukuku, sorumluluğun kapsamını ve tazminatın üst sınırını değiştirebilir. Türk hukuku bu klozların bir kısmını emredici hükümlerle denetlerken, bir kısmı geçerliliğini korur; doğru stratejinin kurulması, belgenin satır satır okunmasını ve her kaydın kanuni rejimle karşılaştırılmasını gerektirir.
2M Hukuk Avukatlık Ofisi, Tuzla merkezli yapısı ve tersaneler bölgesindeki saha tecrübesiyle; konşimento ve navlun sözleşmesi uyuşmazlıkları, yük hasarı ve zıya davaları, geç teslim tazminatı, laytime ve demuraj hesapları, müşterek avarya, forwarder sorumluluğu, gemi ihtiyati haczi ve deniz alacaklarının tahsili konularında hukuki hizmet vermektedir.
Hizmet alanlarımız: konşimento uyuşmazlıkları avukatı, deniz ticaret hukuku avukatı, çarter parti uyuşmazlıkları avukatı, İstanbul yük hasarı avukatı, navlun ve demuraj davaları avukatı, gemi ihtiyati haczi avukatı, müşterek avarya avukatı, tersane avukatı — Tuzla, Pendik, Kartal, Maltepe, Aydınlı, Tepeören, Orhanlı, Gebze, Darıca, Çayırova, Dilovası ve Kocaeli bölgelerinde faaliyet göstermekteyiz.
Yabancı müvekkiller için İngilizce, Fransızca ve Arapça hukuki danışmanlık verilmektedir. Elinizdeki konşimentonun sizi hangi hukuka ve hangi mahkemeye bağladığını öğrenmek için avukat ekibimizle iletişime geçebilirsiniz.
Sık Sorulan Sorular
Konşimentodaki atıf klozu nedir?
Kısa form konşimentonun birinci klozudur ve çarter partinin tüm hüküm, şart ve istisnalarını -hukuk ve tahkim/yetki klozu dâhil- konşimentoya taşır. Kısa form konşimento sözleşme içeriğini bu kloz üzerinden kazanır.Çarter partideki tahkim şartı konşimento hamilini bağlar mı?
Atıf yeterince açık ve belirli ise ve hamil konşimentoyu ibraz ederek malı teslim almışsa, tahkim şartı hamili de bağlayabilir; İstanbul Deniz İhtisas Mahkemesi bu yönde kararlar vermiştir. Atfın kapsamı ve genel işlem koşulu itirazı ayrıca tartışılır.Atıf yapılan çarter parti tarihi boşsa ne olur?
Hangi sözleşmeye atıf yapıldığı belirsizleşir. Güncel şablonlarda tarih boşsa ilgili yolculuk çarter partisi esas alınır; eski sürümlerde sorun yorumla çözülür. Belirsizlik, atfın kapsamının daralması yönünde argüman doğurur.Elimde çarter parti yok, ne yapmalıyım?
Kısa form konşimento çarter parti olmadan analiz edilemez. Çarter parti ve tarihi taşıyandan, acenteden veya forwarder’dan yazılı olarak istenmeli; verilmezse mahkemeden belge ibrazı talep edilmelidir.Atıf klozu genel işlem koşulu sayılıp geçersiz olabilir mi?
Geçmişte bazı mahkemeler tahkim şartını genel işlem koşullarına aykırı bularak geçersiz saymıştır. Güncel uygulamada ise atıf açık ve belirli olduğunda ve hamil malı teslim aldığında tahkim şartı geçerli kabul edilebilmektedir.
Teyit notu: Anılan mahkeme ve AYM kararlarının künyeleri, dilekçe veya yayında kullanılmadan önce Yargıtay Karar Arama, AYM Kararlar Bilgi Bankası ve UYAP üzerinden teyit edilmelidir.
