Gemi ve Yat Satışlarında Sorumsuzluk Kaydının Geçerlilik Koşulları ve Somut Olay Analizleri

1. Gemi ve Yat Satışlarında Sorumsuzluk Kaydının Temel Geçerlilik Koşulları

Gemi ve yat satış sözleşmelerinde satıcının ayıptan doğan sorumluluğunu kaldıran veya sınırlayan “sorumsuzluk kayıtları”, Türk Borçlar Kanunu (TBK) ve Türk Ticaret Kanunu (TTK) hükümleri çerçevesinde belirli sınırlandırmalara tabidir. İncelenen yargı kararları ışığında, bu kayıtların geçerliliği şu temel şartlara bağlıdır:

Ağır Kusur ve Hile Yasağı: TBK m. 221 (ve mülga BK m. 196) uyarınca, satıcı satılan malı ayıplı olarak devretmekte ağır kusurlu ise veya ayıbı alıcıdan hile ile gizlemişse, sorumluluğu kaldıran her türlü anlaşma kesin olarak hükümsüzdür.

Alıcının Bilgi Sahibi Olması: TBK m. 222 gereğince, alıcının satış anında bildiği veya bilmesi gereken ayıplardan satıcı sorumlu tutulamaz. Bu durumda sorumsuzluk kaydı, alıcının önceden bildiği veya görme imkanı olan ayıplar için geçerli kabul edilir.

“As Is Where Is” Kaydı: Deniz ticaretinde yaygın kullanılan “mevcut haliyle, olduğu gibi” (as is where is basis) kaydı, yargı tarafından bir sorumsuzluk kaydı olarak kabul edilmektedir. Bu kayıt, satılan geminin tüm ayıpları ile birlikte satın alındığı anlamına gelir.

Tacir Sıfatı ve Basiretli Davranma Yükümlülüğü: Alıcının tacir olduğu durumlarda, TTK m. 18/2 uyarınca “basiretli bir iş adamı” gibi davranarak malı muayene etme ve sözleşme şartlarını inceleme yükümlülüğü, sorumsuzluk kaydının geçerliliğini güçlendiren bir unsurdur.

2. Somut Karar Örnekleri ve Olay Bazlı Analiz

A. Sorumsuzluk Kaydının Geçerli Kabul Edildiği Durum (Gemi Satışı)

İstanbul 17. Asliye Ticaret Mahkemesi (2018/467 E. – 2021/244 K.) ve İstanbul BAM 13. Hukuk Dairesi (2022/987 E. – 2024/2054 KayK.):

Olay: Tanzanya bayraklı bir geminin satışında, sözleşmeye geminin “mevcut haliyle” (as is where is) teslim edileceği, teslimatta havuzlama yapılmayacağı ve teslimden sonraki hasarlardan satıcının sorumlu olmayacağı maddeleri eklenmiştir. Ayrıca 19. maddede, geminin klas sertifikalarının yenilenmesi için havuzlanması gerektiği bilgisi alıcıya verilmiştir.

Analiz: Mahkeme, alıcının gemiyi görerek ve teknik muayene yaptırarak satın aldığını, klas sertifikasının süresinin dolduğunu bildiğini tespit etmiştir. Satıcının ağır kusuru veya hilesi kanıtlanamadığı için sözleşmedeki sorumsuzluk kayıtları geçerli sayılmış ve alıcının gizli ayıp iddiasına dayalı davası reddedilmiştir.

B. Sorumsuzluk Kaydının Geçersiz Kabul Edildiği Durum (Gemi Makine ve Pervane Satışı)

İstanbul BAM 14. Hukuk Dairesi (2018/1937 E. – 2019/145  K.):

Olay: Gemi makine ve pervane satış sözleşmesinde, satıcının kar kaybı, gelir kaybı ve dolaylı zararlardan hiçbir şekilde sorumlu olmayacağına dair (14. madde) geniş bir sorumsuzluk kaydı yer almıştır.

Analiz: Yapılan incelemede, pervane sisteminin üretim hatasından kaynaklı ağır kusurlu olduğu ve garanti süresi içinde defalarca arıza yaptığı tespit edilmiştir. Mahkeme, satıcının ağır kusuru bulunduğu durumlarda sorumsuzluk kaydının (BK m. 99 ve m. 196 uyarınca) batıl olduğuna hükmederek, satıcının gelir kaybı ve tersane masraflarından sorumlu olduğuna karar vermiştir.

3. İkincil Kaynaklar ve Genel Ticari İlkeler (İkincil Bilgi)

İkincil kaynaklardan elde edilen bilgilere göre, gemi/yat satışlarına doğrudan emsal teşkil etmese de genel ticari satışlarda şu ilkeler uygulanmaktadır:

Uzmanlık Gerektiren Hizmetler: TBK m. 115/3 uyarınca, uzmanlık gerektiren ve kanunla/yetkili makamlarca verilen izinle yürütülen hizmetlerde (örneğin römorkaj/kılavuzluk hizmetleri) sorumsuzluk kayıtları kesin olarak hükümsüzdür. Bu durum, gemi satışından ziyade denizcilik hizmet sözleşmelerinde (römorkaj gibi) ağır kusur veya hafif kusur ayrımı yapılmaksızın sorumluluğu doğurmaktadır (İstanbul 17. ATM, 2022/378 E. 

İkinci El Ticari Mallar: İkinci el makine veya araç satışlarında, alıcının tacir olması ve malı “hali hazır durumuyla” kabul etmesi, satıcının ağır kusuru ispatlanmadığı sürece sorumsuzluk kaydını geçerli kılmaktadır. Ancak “çalışır durumda teslim” taahhüdü varsa, bu taahhüdün ihlali sorumsuzluk kaydının ötesinde bir borca aykırılık teşkil edebilir (İstanbul Anadolu 9. ATM, 2022/885 E. 

Ağır Kusur Denetimi: Yargıtay ve Bölge Adliye Mahkemeleri, sorumsuzluk kayıtlarını değerlendirirken her zaman “ağır kusur” veya “hile” olup olmadığını denetlemektedir. Eğer bir ayıp, satıcı tarafından biliniyor ve kasten gizleniyorsa (iğfal), sözleşmedeki hiçbir sınırlama satıcıyı sorumluluktan kurtarmamaktadır (İzmir BAM 17. HD, 2020/1935 E. 

4. Sonuç ve Değerlendirme

Gemi ve yat satışlarında sorumsuzluk kayıtlarının geçerliliği mutlak değildir. Sözleşmeye konulan “as is where is” veya benzeri sorumluluk sınırlayıcı hükümler;

Satıcının ağır kusurunun veya hilesinin bulunmaması,

Ayıbın alıcı tarafından biliniyor olması veya basiretli bir inceleme ile bilinebilecek durumda olması,

Sözleşme şartlarının dürüstlük kuralına aykırı genel işlem koşulu niteliğinde olmaması, şartlarıyla geçerlilik kazanmaktadır. Özellikle üretim hatası gibi ağır kusur teşkil eden durumlarda, sözleşmedeki sınırlayıcı hükümler TBK m. 115 ve m. 221 uyarınca geçersiz sayılmaktadır.

Sık Sorulan Sorular

Gemi veya yat satış sözleşmesindeki “as is where is” kaydı her durumda geçerli midir?

Hayır. “As is where is” (mevcut haliyle, olduğu gibi) kaydı, kural olarak satıcının ayıptan sorumluluğunu sınırlandıran bir hüküm olmakla birlikte mutlak geçerliliğe sahip değildir. Satıcının ayıbı bilmesine rağmen gizlemesi (hile) veya ayıbın ağır kusur teşkil etmesi hâlinde, bu tür sorumsuzluk kayıtları Türk Borçlar Kanunu m. 221 uyarınca kesin hükümsüz sayılmaktadır. Yargı kararlarında özellikle üretim hatası, ciddi makine arızaları ve klas sertifikasına etki eden teknik ayıplar bakımından bu kayıtların geçersizliği sıkça kabul edilmektedir.

Alıcı tacir ise sorumsuzluk kaydı satıcıyı tamamen korur mu?

Alıcının tacir olması ve TTK m. 18/2 uyarınca basiretli iş insanı gibi davranma yükümlülüğü, sorumsuzluk kaydının geçerliliğini güçlendiren bir unsurdur; ancak tek başına yeterli değildir. Alıcının gemiyi veya yatı fiilen görmesi, teknik inceleme yaptırması ve ayıpları bilerek kabul etmesi hâlinde satıcının sorumluluğu sınırlanabilir. Buna karşılık, alıcı tacir olsa dahi satıcının ağır kusuru veya ayıbı gizleme kastı varsa, sorumsuzluk kaydı yine geçersiz kabul edilir.

Sorumsuzluk kaydı varken gelir kaybı ve dolaylı zararlar talep edilebilir mi?

Evet, belirli şartlar altında talep edilebilir. Sözleşmede kar kaybı, gelir kaybı veya dolaylı zararlardan sorumluluk dışlanmış olsa bile, satıcının ağır kusurunun bulunması hâlinde bu kayıtlar geçerliliğini yitirir. Uygulamada özellikle gemi makinesi, pervane, ana sistemler gibi hayati unsurlardaki üretim veya imalat hatalarında; tersane masrafları, sefer kaybı ve ticari zararlar bakımından satıcının sorumluluğuna gidildiği görülmektedir.

Neden Uzman Avukat Desteği Gerekli?

Gemi ve yat satışları, klasik taşınır satışlarından farklı olarak deniz hukuku, ticaret hukuku ve uluslararası sözleşme pratiğini birlikte içeren teknik ve çok boyutlu işlemlerdir. Özellikle sorumsuzluk kayıtlarının geçerliliği; sözleşme dili, tarafların sıfatı, ayıbın niteliği, klas durumu, teslim şekli ve fiili kullanım gibi pek çok unsurun birlikte değerlendirilmesini gerektirir.

İstanbul limanları, Tuzla tersanesi ve çevresinde yapılan gemi ve yat satışlarında uyuşmazlıkların büyük bölümü; as is where is kayıtları, gizli ayıp iddiaları, klas sertifikası sorunları ve ağır kusur tartışmaları etrafında şekillenmektedir. Bu tür uyuşmazlıklarda yanlış hukuki strateji izlenmesi, milyonlarca liralık taleplerin tamamen reddiyle sonuçlanabilmektedir.

Bu nedenle İstanbul deniz hukuku avukatı ve özellikle Tuzla deniz hukuku avukatı olarak sektörel tecrübeye sahip bir hukuk bürosu ile çalışmak kritik önemdedir. 2M Hukuk Avukatlık Bürosu, gemi ve yat satış sözleşmelerinin hazırlanması, sorumsuzluk kayıtlarının hukuka uygun şekilde kurgulanması ve sonrasında doğabilecek uyuşmazlıklarda İstanbul ve Tuzla merkezli deniz ticareti uygulamasına hâkim yaklaşımıyla müvekkillerine etkin hukuki koruma sağlamaktadır.

Özellikle;

Tuzla tersanesi çıkışlı gemi ve yat satışları,

İstanbul limanları üzerinden teslim edilen deniz araçları,

Uluslararası bayraklı gemilerin satış sözleşmeleri bakımından uzman avukat desteği, yalnızca dava aşamasında değil sözleşme kurulurken de telafisi güç risklerin önüne geçilmesini sağlar.