Kaptan, zabit, aşçı ya da yağcı fark etmez: gemide çalışan biri için maaşın birkaç ay üst üste ödenmemesi, karada çalışan bir işçinin yaşadığından çok daha ağır sonuçlar doğurur. Gemi adamı çoğu zaman evinden yüzlerce mil uzaktadır, işverenin karadaki ofisine ulaşmak zordur ve gemi bir gün demir alıp başka bir limana, hatta başka bir bayrağa geçebilir. Kanun koyucu bu riski gördüğü için gemi adamının ücret alacağına, sıradan bir işçilik alacağında bulunmayan araçlar tanımıştır.

Bu araçların en etkilisi, geminin ihtiyati haczidir. Doğru kurulmuş bir talep sayesinde gemi, alacak teminat altına alınana kadar limandan ayrılamaz; üstelik gemi adamı, diğer deniz alacaklılarından farklı olarak çoğu durumda teminat yatırmak zorunda kalmaz. Aşağıda, 6102 sayılı Türk Ticaret Kanunu (TTK) ve 854 sayılı Deniz İş Kanunu çerçevesinde bu yolun nasıl işlediğini, hangi sürelerin kaçırılmaması gerektiğini ve uygulamada en çok nerede hata yapıldığını adım adım anlatıyoruz.

Gemi adamının ücret alacağı neden “ayrıcalıklı” bir alacaktır?

Gemi adamının ücreti, Türk hukukunda aynı anda iki ayrı statüye sahiptir. Bu ikili yapı, geminin haczedilebilmesinin de, haczin teminatsız olmasının da temelidir.

• Deniz alacağıdır: TTK m. 1352/1-(o), kaptanın ve gemi personelinin iş ve çalışma ilişkilerinden doğan ücret ve alacaklarını, geri gönderilme masraflarını ve sosyal güvenlik primlerini deniz alacakları arasında sayar. Bir gemi ancak deniz alacağı için ihtiyaten haczedilebildiğinden (TTK m. 1353/1), bu nitelik haczin kapısını açar.
• Gemi alacağıdır: TTK m. 1320/1-(a), kaptan ve gemi adamlarının hizmet ilişkisinden doğan ücret ve diğer istemlerini gemi alacakları arasında sayar. TTK m. 1321 uyarınca gemi alacağı, sahibine gemi ve eklentileri üzerinde kanuni rehin hakkı verir ve bu hak gemiye zilyet olan herkese karşı ileri sürülebilir (m. 1321/5).
• Sıralamada öndedir: TTK m. 1323/1 uyarınca gemi alacaklısının rehin hakkı, tescil edilmiş veya edilmemiş bütün kanuni ve akdî rehin haklarından önce gelir. Gemi üzerinde banka ipoteği bulunsa bile ücret alacağı ondan önce karşılanır.

Hangi alacak kalemleri için geminin haczi istenebilir?

Uygulamada en sık istenen kalem, ödenmeyen aylık ücrettir. Bununla birlikte talebe konu edilebilecek kalemler bundan ibaret değildir. Hangi kalemin hangi hükme dayandığı, dilekçede ayrı ayrı gösterilmelidir.

Tablo 1 – Talebe konu edilebilecek başlıca kalemler

Deniz alacağı listesinin sınırları hakkında daha ayrıntılı bir değerlendirme için Deniz Alacağı Kavramındaki Tartışmalı Kalemler başlıklı yazımıza bakabilirsiniz.

Hangi gemiye haciz konulabilir?

Kural, alacağın doğduğu, yani gemi adamının fiilen çalıştığı geminin haczedilmesidir. Bu noktada gemi alacaklısı hakkının sağladığı avantaj belirleyicidir: TTK m. 1369/1-(e) uyarınca alacak, m. 1320 kapsamında bir gemi alacağına dayanıyorsa haciz, geminin o anki maliki kim olursa olsun mümkündür. Yani işveren gemiyi alacak doğduktan sonra başka bir şirkete devretse bile, rehin hakkı gemiyi takip eder.

Borçlu işverenin aynı zamanda maliki olduğu başka gemiler varsa, TTK m. 1369/2 çerçevesinde bu gemilere de başvurulması gündeme gelebilir. Ancak kanuni rehin hakkı yalnızca alacağın doğduğu gemi üzerinde vardır; diğer gemilere yönelik talepte malik ve sorumluluk şartlarının ayrıca gösterilmesi gerekir.

Ücret ne zaman muaccel olur, vadesi gelmemiş ücret için haciz istenebilir mi?

İhtiyati haczin klasik şartı, alacağın muaccel olmasıdır. Gemi adamının ücreti bakımından muacceliyet, taraflar arasındaki sözleşmede belirlenen ödeme gününe göre belirlenir. Yazılı sözleşme yoksa, önceki ayların ödeme düzeni (örneğin her ayın belli bir gününde banka havalesi) bu günü göstermek için en güçlü delildir.

TTK m. 1353/5, vadesi gelmemiş deniz alacakları bakımından İcra ve İflas Kanunu m. 257/2 hükmüne yollama yapar. Dolayısıyla devam eden bir çalışma ilişkisinde ileride doğacak ücretler için talepte bulunulacaksa, borçlunun kaçma veya mallarını kaçırma hazırlığı gibi İİK m. 257/2 şartlarının ayrıca ortaya konması gerekir. Uygulamada en sağlam yol, talebi ödeme günü geçmiş aylarla sınırlı tutmak ve gerekiyorsa sonraki aylar için yeni talepte bulunmaktır.

Gemi adamı teminat yatırmak zorunda mı? TTK m. 1363/3 istisnası

Deniz alacağı için geminin ihtiyati haczini isteyen alacaklı, kural olarak 10.000 Özel Çekme Hakkı karşılığı teminat göstermek zorundadır (TTK m. 1363/1). Mahkeme somut olayın özelliklerine göre bu tutarı artırabilir; ek teminat yatırılmazsa haciz kendiliğinden kalkar (m. 1363/2).

Gemi adamları için kanun açık bir istisna öngörmüştür. TTK m. 1363/3 uyarınca, m. 1320/1-(a)’da sayılan gemi alacaklıları, yani ücret ve hizmet ilişkisinden doğan istemleri bulunan kaptan ve gemi adamları teminat yatırma yükümlülüğünden muaftır. Bu, aylarca ücret alamamış bir gemi adamından yüz binlerce liralık teminat istenmesinin önüne geçen, son derece önemli bir düzenlemedir.

Tablo 2 – Teminat ve haczin kapsamı bakımından karşılaştırma

Muafiyetin uygulanması için talep eden kişinin gemi adamı sıfatı ve alacağın hizmet ilişkisinden doğduğu dilekçede açıkça gösterilmeli, talep sonucunda da “TTK m. 1363/3 uyarınca teminatsız ihtiyati haciz” istendiği yazılmalıdır. İstanbul Bölge Adliye Mahkemesi 12. Hukuk Dairesi’nin 04.11.2019 tarihli, E. 2019/1897, K. 2019/1368 sayılı kararında da m. 1320/1-a kapsamındaki alacaklının teminattan muaf olduğunun kabulü gerektiği vurgulanmıştır.

Talep hangi mahkemeye yapılır?

Türk bayraklı gemiler bakımından yer yönünden yetkili mahkeme TTK m. 1354 ile belirlenir: geminin bulunduğu yer, sicile kayıtlı olduğu yer ya da malikin veya kiracının yerleşim yeri mahkemesi. Yabancı bayraklı gemilerde ise yalnızca geminin bulunduğu yer mahkemesi yetkilidir (m. 1355).

Görev konusu ise daha tartışmalıdır. Türk bayraklı ve 854 sayılı Kanun kapsamındaki bir gemide çalışan gemi adamının ücret alacağı bakımından Yargıtay Hukuk Genel Kurulu’nun 28.03.2019 tarihli, E. 2017/9-2516, K. 2019/360 sayılı kararıyla iş mahkemesinin görevli olduğu kabul edilmiştir. Yabancı bayraklı gemiler ve gemi alacaklısı hakkının yeni malike karşı ileri sürüldüğü durumlar bakımından ise farklı kararlar bulunmaktadır. Yanlış mahkemeye yapılan başvuru, gemi limandayken kaybedilen ve geri alınamayan zaman demektir; bu nedenle dilekçede görev gerekçesine mutlaka ayrı bir bölüm ayrılmalıdır.

Dilekçede neler bulunmalı? Kontrol listesi

Tablo 3 – İhtiyati haciz dilekçesi kontrol listesi

Dilekçe yapısına ilişkin genel çerçeveyi Gemi İhtiyati Haczi Talep Dilekçesi Nasıl Hazırlanır? yazımızda ayrıca ele aldık.

Karar çıktıktan sonra: üç iş günü kuralı ve seferden men

Gemi ihtiyati haczinde en sık kaçırılan süre, kararın infazına ilişkindir. TTK m. 1364 uyarınca ihtiyati haciz kararının üç iş günü içinde icra dairesinden infazı istenmelidir; aksi hâlde karar kendiliğinden ortadan kalkar. Bu süre, İİK m. 261’deki genel on günlük süreden çok daha kısadır ve gemi haczine özgüdür.

İnfaz talebi üzerine icra dairesi derhal harekete geçer; gerektiğinde gece ve tatil günlerinde de işlem yapılır (m. 1365). Haciz, geminin seferden men edilmesi, gerekirse yediemine teslimi ve durumun liman başkanlığına, sahil güvenlik ve gümrük birimlerine bildirilmesiyle uygulanır; ilk iş gününde de gemi siciline şerh için yazı yazılır (m. 1366).

Gemi alacaklısı hakkı sicile işlenir mi? Şerh nasıl sağlanır?

Uygulamada sıkça sorulan bir soru, gemi adamının doğrudan gemi sicil müdürlüğüne başvurarak “alacak şerhi” koydurup koyduramayacağıdır. Cevap olumsuzdur. Gemi alacaklısı hakkı kanundan doğan ve tescile bağlı olmayan bir rehin hakkıdır; doktrinde bu hakkın sicile tescilinin hukuken mümkün olmadığı da vurgulanmaktadır (Prof. Dr. İnci Kaner, Gemi Alacaklısı Hakkı ve Gemi Alacağı). Gemi Sicil Yönetmeliği de tasarruf yetkisini kısıtlayan şerhlerin (haciz, ihtiyati haciz, ihtiyati tedbir) yetkili adli veya idari merciin resmî yazısıyla işlenebileceğini öngörür.

Dolayısıyla sicilde görünür bir kısıtlama elde etmenin yolu, ihtiyati haciz kararı almak ve bu kararın icra dairesi aracılığıyla sicile şerh ettirilmesini sağlamaktır. Bu da talebin sonuç kısmında sicile bildirim isteminin açıkça yer almasını önemli kılar.

Bir yıllık süre: gemi alacaklısı hakkı ne zaman düşer?

TTK m. 1326/1 uyarınca gemi alacaklısının rehin hakkı, kural olarak bir yılın sonunda düşer; bu süre içinde gemi ihtiyaten haczedilmiş ve bu haciz geminin cebrî icra yoluyla satışına yol açmışsa hak korunur. Gemi adamlarının ücret alacakları bakımından sürenin başlangıcına ilişkin özel bir kural vardır: süre, gemi adamının gemiden ayrılmasıyla işlemeye başlar (m. 1326/1-a). Bu nedenle gemide çalışmaya devam eden gemi adamı için süre henüz başlamamıştır; gemiden ayrılan gemi adamı içinse ayrılış tarihi takvimin başlangıcıdır.

Süre, ihtiyati haczin hukuken mümkün olmadığı dönemler dışında durmaz ve kesilmez (m. 1326/3). Bu süre geçtikten sonra alacak ortadan kalkmaz; işverene karşı kişisel alacak olarak takip edilebilir. Ancak gemi üzerindeki rehin hakkı ve gemiyi yeni malikin elinde de takip etme imkânı kaybedilir.

Haciz sonrasında dava veya takip süresi

İhtiyati haciz geçici bir tedbirdir. Alacaklının, kanunda öngörülen süre içinde esas hakkında takip yapması veya dava açması gerekir. TTK m. 1376, gemilerin ihtiyati haczinde İİK m. 264’te öngörülen sürelerin bir ay olarak uygulanacağını düzenler. Bu süre kaçırılırsa haciz kendiliğinden kalkar ve gemi serbest kalır.

İş uyuşmazlıklarında dava şartı arabuluculuk kuralı da göz önünde tutulmalıdır. Arabuluculuk, asıl alacak davası bakımından dava şartıdır; ihtiyati haciz talebinden önce arabulucuya başvurulması gerekmez. Ancak haciz sonrası sürelerin arabuluculuk süreciyle nasıl birlikte hesaplanacağı (6325 sayılı Kanun m. 18/A), dosya özelinde ayrıca planlanmalıdır.

İşveren nasıl itiraz eder, gemi nasıl serbest kalır?

Borçlu işveren, ihtiyati haciz kararına karşı kanunda öngörülen süre içinde itiraz edebilir. Bunun dışında gemiyi serbest bırakmanın en yaygın yolu teminat göstermektir: TTK m. 1370 geminin değerinin depo edilmesini, m. 1371 ise teminat karşılığında haczin kaldırılmasını düzenler. Taraflar teminatın şekli konusunda anlaşabilir (m. 1372); teminat gösterilmesi borcun kabulü anlamına gelmez (m. 1373).

Gemi adamı açısından bu sonuç da bir kazanımdır: gemi limandan ayrılsa bile alacağın karşılığı artık mahkeme veznesinde veya güvenilir bir teminat mektubundadır.

Talep reddedilirse ne olur?

Mahkemenin ihtiyati haciz talebini reddetmesi, yolun kapandığı anlamına gelmez. Ret kararına karşı istinaf yoluna başvurulabilir (İİK m. 258/3, HMK m. 341). Uygulamada sık görülen matbu ret gerekçeleri (“alacak yargılamayı gerektirir”, “muacceliyet belirlenemedi”, “gemi değeri bilinmediğinden taşkın haciz riski”) gemi adamı ücreti bakımından çoğu zaman kanunun aradığı yaklaşık ispat ölçütüyle bağdaşmaz.

Bunun yanında ret kararı, esasa ilişkin kesin hüküm niteliği taşımaz. Yeni ve güçlü delillerle (örneğin işverenin imzalı borç ikrarı, resmî denetim tespiti, yeni banka kayıtları) yeniden talepte bulunmak da değerlendirilebilecek bir seçenektir.

Gemide kalmak mı, gemiden ayrılmak mı?

Ücreti ödenmeyen gemi adamının gemide kalıp kalmaması, hukuki olduğu kadar insani ve güvenlik boyutu olan bir karardır. Hukuki açıdan bilinmesi gerekenler şunlardır:

• Gemiden ayrılış, m. 1326/1-a’daki bir yıllık sürenin başlangıcıdır; ayrılış tarihi kayıt altına alınmalıdır (jurnal, SGK çıkış bildirgesi, liman kayıtları).
• Gemide kalan gemi adamının hizmet ilişkisi devam ettiği için ücret alacağı da işlemeye devam eder; SGK kaydının sürüyor olması bu durumun en güçlü kanıtıdır.
• Kumanya, yakıt veya güvenlik açısından gemide kalmak sağlıklı değilse liman başkanlığına ve ilgili idari birimlere başvuru yapılması, hem güvenlik hem de delil açısından önemlidir.

Neden Uzman Avukat Desteği Gerekli?

Gemi adamı ücretinden doğan bir ihtiyati haciz dosyası; deniz ticaret hukuku, iş hukuku ve icra hukukunun aynı anda uygulandığı, sürelerin saatlerle ölçüldüğü bir alandır. Görev tartışmasında yanlış mahkemenin seçilmesi, m. 1363/3 muafiyetinin talep edilmemesi, üç iş günlük infaz süresinin ya da haciz sonrası bir aylık dava süresinin kaçırılması, gemi adamının elindeki en güçlü güvenceyi tek hamlede ortadan kaldırabilir. İşveren tarafında ise haksız haciz tazminatı (TTK m. 1361), teminat karşılığı serbest bırakma ve itiraz yolları, gemi işletmesinin durmaması için hızla değerlendirilmesi gereken savunma hatlarıdır.

2M Hukuk Avukatlık Bürosu, deniz ticaret hukuku ve deniz iş hukuku çalışma alanında; İstanbul’un başlıca limanları (Ambarlı, Haydarpaşa, Tuzla tersaneler bölgesi) ile Kocaeli Körfezi’ndeki Gebze, Dilovası, Körfez ve İzmit limanlarında bulunan gemilere ilişkin ihtiyati haciz taleplerini takip etmektedir. Tuzla’daki ofisimizden İstanbul’un tüm adliyelerindeki iş ve ticaret mahkemeleri nezdinde, Türkiye’nin farklı limanlarındaki gemiler ve yabancı uyruklu gemi adamlarının uyuşmazlıkları bakımından da hizmet veriyoruz.

Ücretiniz ödenmiyorsa ya da geminiz hakkında bir ihtiyati haciz kararıyla karşılaştıysanız, belgelerinizi gecikmeden değerlendirmek, hem alacaklı hem işveren açısından en masrafsız ve en hızlı çözüme ulaşmanın yoludur. Deniz ticaret hukukuna ilişkin diğer yazılarımıza Deniz Ticaret Hukuku kategorimizden ulaşabilirsiniz.

Sıkça Sorulan Sorular