Yabancı Mahkeme Boşanma Kararlarının Tanınması/Tenfizi Sürecinde Velayet Hükmünün Bulunmaması veya Tenfiz Edilmemesi Durumunda Velayetin Hukuki Statüsü ve Bağımsız Dava Zorunluluğu
1. Velayetin “Askıda” Kalması veya “Boş Bırakılması” Kavramı
Yargıtay içtihatları, yabancı bir mahkeme tarafından verilen boşanma kararının Türkiye’de tanınmış olmasına rağmen, velayet konusunda bir hüküm içermemesi veya mevcut velayet hükmünün Türk kamu düzenine aykırı bulunarak tenfiz edilmemesi durumunda, velayetin Türkiye hukuku bakımından “askıda” veya “boş bırakılmış” sayılacağını istikrarlı bir şekilde kabul etmektedir.
Yargıtay 17. Hukuk Dairesi (2009/10927 E., 2010/593 K.)K: Alman Mahkemesi’nin boşanma kararının tanındığı ancak velayet hakkında bir hüküm bulunmadığı durumda, “çocukla velayet konusunun askıda olduğu” açıkça ifade edilmiştir.
Yargıtay 20. Hukuk Dairesi (2016/10693 E., 2016/9660 K.): Yabancı mahkeme kararında velayetin düzenlenmemesi veya düzenlenen hükmün tenfiz edilmemesi durumunda “velayetin boş bırakıldığı” tespitini yapmıştır.
Yargıtay 5. Hukuk Dairesi (2024/369 E., 2024/3972 K.): Strasbourg Mahkemesi’nin boşanma kararının tanınmasına rağmen velayet hükmü içermemesi nedeniyle “küçüğün velayetinin askıda bulunduğu” sonucuna varmıştır.
2. Kamu Düzeni ve Kısmi Tanıma/Tenfiz İlişkisi
Türk hukukunda velayetin düzenlenmesi kamu düzenine ilişkin bir konudur. Yabancı mahkeme kararında velayete dair bir hüküm bulunmaması, boşanma hükmünün tanınmasına engel teşkil etmez; ancak bu durum “kısmi tanıma ve tenfiz” sonucunu doğurur.
Yargıtay 2. Hukuk Dairesi (2011/21713 E., 2012/22140 K.): Velayet konusunda hüküm kurulmamış olmasının Türk kamu düzenine “açıkça aykırılık” oluşturmadığını, bu eksikliğin her zaman ayrı bir dava ile giderilebileceğini belirterek, boşanma yönünden tenfiz kararının verilmesi gerektiğini vurgulamıştır.
Yargıtay 17. Hukuk Dairesi (2009/10926 E., 2010/592 K.): Velayet düzenlemesinin Türk kamu düzenine aykırı görülmesi (örneğin o dönemki uygulamada ortak velayetin reddi) halinde, kararın sadece boşanma kısmının tenfiz edilebileceğini, velayet kısmının ise tenfiz dışı kalacağını belirtmiştir.
3. Bağımsız Velayet Davası Açılması Zorunluluğu
Yabancı mahkeme kararının tanınması ile o kararda yer almayan veya tenfiz edilmeyen velayet konusunun düzenlenmesi hukuken “ayrı davalar” olarak nitelendirilmektedir. Velayet askıda kaldığında, Türk Medeni Kanunu (TMK) m. 336 uyarınca hakimin velayeti eşlerden birine verme zorunluluğu doğmaktadır.
Davanın Niteliği: Yargıtay 2. Hukuk Dairesi (2016/18398 E., 2016/15709 K.), bu tür durumlarda açılacak davanın “velayetin değiştirilmesi” değil, “velayetin düzenlenmesi” davası olduğunu ve mahkemenin bu nitelemeye göre delil toplaması gerektiğini belirtmiştir.
Re’sen Düzenleme ve İhbar: Velayetin kamu düzenini ilgilendirmesi nedeniyle, tanıma/tenfiz kararını veren mahkemenin velayet konusunda düzenleme yapılması için ilgili makamlara (Aile Mahkemesi veya Cumhuriyet Savcılığı) ihbarda bulunması gerekmektedir (Yargıtay 17. HD, 2009/10925 E.).
Nafaka ve Kişisel İlişki ile Bağlantı: Velayet düzenlenmeden iştirak nafakasına hükmedilemeyeceği (Yargıtay 2. HD, 2014/23797 E.) ve velayet askıdayken kurulan kişisel ilişkinin usule aykırı olacağı, öncelikle velayetin re’sen düzenlenmesi gerektiği (Yargıtay 2. HD, 2012/15408 E.) karara bağlanmıştır.
4. Görevli ve Yetkili Mahkeme
Velayetin düzenlenmesi davalarında 4787 sayılı Kanun uyarınca Aile Mahkemeleri görevlidir. Yetki konusunda ise çocuğun yerleşim yeri ve MÖHUK hükümleri esas alınmaktadır.
Yetki Kuralları: 5718 sayılı MÖHUK m. 41 uyarınca; Türk vatandaşlarının kişi hallerine ilişkin davalarda Türkiye’de yer itibariyle yetkili mahkeme, yoksa ilgilinin sakin olduğu yer, o da yoksa son yerleşim yeri, o da bulunmadığı takdirde Ankara, İstanbul veya İzmir mahkemeleri yetkilidir (Yargıtay 17. HD, 2013/1224 E.K).
Kesin Yetki Bulunmaması: Yargıtay 5. Hukuk Dairesi (2022/6325 E.), velayetin düzenlenmesi davasında kesin yetki kuralı bulunmadığını, davalı tarafından ilk itiraz olarak ileri sürülmedikçe davanın açıldığı yer mahkemesinin yetkili kalacağını belirtmiştir.
5. İkincil Kaynaklar ve Özel Durumlar
Aşağıdaki hususlar karar metinlerinde sınırlı bilgi veya değişen görüşler içermesi nedeniyle ikincil kaynak olarak değerlendirilmiştir:
Ortak Velayet ve Kamu Düzeni Değişimi: Geçmiş tarihli kararlarda (Yargıtay 2. HD, 2003/2818 E.) ortak velayet Türk kamu düzenine aykırı bulunarak tenfiz edilmezken; daha güncel kararlarda (Yargıtay 2. HD, 2016/18674 E. ve AYM Hilal Erdaş Kararı) AİHS Ek 7. Protokol ve Anayasa m. 90 uyarınca ortak velayetin artık kamu düzenine “açıkça aykırı” görülmediği ve tanınabileceği yönünde bir eğilim oluştuğu gözlemlenmektedir.
Lahey Sözleşmesi ve Uluslararası Bildirim: Yargıtay 2. Hukuk Dairesi (2014/24600 E.), yabancı mahkemece boşanmaya karar verilmişse, 1961 tarihli Lahey Sözleşmesi uyarınca ilgili yabancı makamlara haber verilmeden ve gerekli araştırmalar yapılmadan velayet düzenlemesi yapılmasının sözleşmeye aykırı olabileceğine dikkat çekmiştir.
Sonuç: Yabancı mahkeme kararında velayet hükmünün yokluğu veya tenfiz edilmemesi, velayeti Türkiye’de hukuki bir boşluğa (askıya) düşürmektedir. Bu boşluğun giderilmesi için çocuğun üstün yararı ve kamu düzeni gözetilerek, yetkili Aile Mahkemesinde bağımsız bir “velayetin düzenlenmesi” davası açılması yasal bir zorunluluktur.
Yabancı Boşanma ve Velayet Dosyalarında Neden Uzman Avukat Desteği Gerekli?
Yabancı mahkeme boşanma kararlarının tanınması veya tenfizi sürecinde velayet hükmünün bulunmaması ya da velayete ilişkin hükmün tenfiz edilmemesi, uygulamada en sık hak kaybına yol açan alanlardan biridir. Yargıtay içtihatlarında açıkça kabul edildiği üzere, bu durumda velayet Türkiye hukukunda “askıda” kalmakta ve kendiliğinden herhangi bir ebeveyne geçmemektedir. Ancak bu hukuki sonuç, uygulamada çoğu zaman gözden kaçırılmaktadır.
Tanıma–tenfiz davası ile velayetin düzenlenmesi davasının hukuki nitelikleri birbirinden tamamen farklıdır. Yanlış dava türüyle başvurulması, “velayetin değiştirilmesi” davası açılması, görevli–yetkili mahkemenin hatalı belirlenmesi veya kamu düzeni boyutunun eksik ele alınması; davanın reddi, sürecin uzaması ve çocuğun hukuki statüsünün belirsiz kalması sonucunu doğurabilmektedir.
Özellikle;
kısmi tanıma/tenfiz ayrımının doğru yapılmaması,
velayet askıdayken nafaka veya kişisel ilişki taleplerinde bulunulması,
MÖHUK m. 41 kapsamındaki yetki kurallarının yanlış uygulanması,
Lahey Sözleşmesi ve uluslararası bildirim yükümlülüklerinin göz ardı edilmesi
gibi hususlar, yalnızca usul hatası değil, doğrudan çocuğun üstün yararını zedeleyen sonuçlar doğurabilmektedir.
Bu nedenle yabancı unsurlu boşanma ve velayet dosyalarında; Yargıtay’ın güncel içtihatlarına hâkim, uluslararası sözleşmeleri uygulamada bilen ve velayetin kamu düzeni boyutunu doğru yöneten bir uzman avukat desteği alınması, hukuki bir tercih değil zorunluluktur. Ancak bu şekilde, velayetin askıda kaldığı durumlarda doğru mahkemede, doğru dava türüyle ve doğru hukuki gerekçelerle kalıcı bir çözüm sağlanabilir.
