Yük hasarı dosyalarında en çok vakit kaybettiren tartışma husumettir. Davalı forwarder “ben sadece organizasyon yaptım, taşımayı armatör yaptı” der; armatör “benimle davacı arasında sözleşme yok” der; dosya iki yıl bilirkişi turlarında dolaşır. Oysa Türk Ticaret Kanunu bu iki savunmayı da baştan kapatmıştır.

Bu yazıda deniz yoluyla eşya taşımasında akdi taşıyan, fiilî taşıyan ve taşıma işleri komisyoncusunun hukuki statüsünü, müteselsil sorumluluğun kapsamını, sorumsuzluk şartlarının geçerlilik denetimini ve rücu ilişkisini ele alıyoruz. Yazı yalnızca deniz taşımasına ilişkindir.

İçindekiler

1. Kavramlar: akdi taşıyan, fiilî taşıyan, komisyoncu
2. TTK m. 1191: akdi taşıyanın sorumluluğu devam eder
3. Fiilî taşıyanın statüsü ve sorumluluğunun sınırı
4. Müteselsil sorumluluk ve yargı uygulaması
5. Tazminatın toplam tavanı: m. 1191/5
6. Özel anlaşmalar fiilî taşıyanı bağlar mı? (m. 1191/3)
7. Rücu ilişkisi ve iç ilişkideki kusur dağılımı
8. Forwarder ne zaman taşıyan sayılır? (m. 921, 926, 927)
9. Saf organizatör: sorumlu tutulmadığı hâller
10. Sorumsuzluk şartı ve geçerlilik denetimi (m. 1192)
11. Hâkimiyet alanı ve ispat yükü (m. 1178/2)
12. Fiilî taşıyana yapılan hasar ihbarının etkisi
13. Emsal kararlar karşılaştırma tablosu
14. Sıfat tespiti için belge kontrol listesi
15. Taraflara göre strateji
16. Uygulamada en sık yapılan sekiz hata
17. Sonuç
18. Sıkça sorulan sorular
19. Kaynaklar ve uyarı

1. Kavramlar

Uygulamadaki en yaygın kurgu şudur: Türk yük sahibi bir lojistik şirketiyle anlaşır; lojistik şirketi kendi adına konişmento düzenler ve deniz bacağını bir denizcilik şirketine devreder. Bu hâlde lojistik şirketi akdi taşıyan, denizcilik şirketi fiilî taşıyan konumundadır.

2. TTK m. 1191: Akdi Taşıyanın Sorumluluğu Devam Eder

Birinci fıkradaki “böyle bir bırakma hakkına sahip olup olmadığı dikkate alınmaksızın” ibaresi hükmün en sert yanıdır. Akdi taşıyan, taşımayı devretme yetkisi olsun ya da olmasın, devirle birlikte sorumluluktan kurtulmaz. Hüküm emredici niteliktedir.

Yargı uygulaması bu ilkeyi istikrarla tekrarlamaktadır. Yargıtay 11. Hukuk Dairesi’nin 08.07.2024 tarihli, E. 2023/2682, K. 2024/5672 sayılı ilamında, taşımanın kısmen veya tamamen bir fiilî taşıyana bırakılması hâlinde taşıyanın — bırakma hakkına sahip olup olmadığı dikkate alınmaksızın — taşımanın tamamından sorumlu kalmaya devam edeceği ve fiilî taşıyan ile onun adamlarının fiil ve ihmallerinden de sorumlu olduğu tespit edilmiştir.

İstanbul 17. Asliye Ticaret Mahkemesi’nin 20.02.2024 tarihli, E. 2022/332, K. 2024/79 sayılı ilamında “taşıyan üstlendiği taşıma işini bizzat yerine getirmeyip alt taşıyanlara devredebilir” denildikten sonra, bu devrin akdi taşıyanın sorumluluğunu sona erdirmediği vurgulanmış; aynı Mahkemenin 13.03.2024 tarihli, E. 2021/294, K. 2024/135 sayılı ilamında da m. 1191’in açık hükmü yinelenmiştir.

3. Fiilî Taşıyanın Statüsü ve Sorumluluğunun Sınırı

Fiilî taşıyanın yük ilgilisiyle arasında doğrudan bir sözleşme yoktur; sorumluluğu kanundan doğar. TTK m. 1191/2, Kanunun taşıyanın sorumluluğuna ilişkin tüm hükümlerinin fiilî taşıyan hakkında da geçerli olduğunu düzenler. Bu nedenle fiilî taşıyanın “davacıyla aramda akdi bağ yok” şeklindeki pasif husumet itirazı reddedilir.

Buna karşılık fiilî taşıyanın sorumluluğu sınırsız değildir; yalnızca bizzat gerçekleştirdiği taşıma bölümüyle kayıtlıdır. Kapıdan kapıya bir sevkiyatta hasar iç nakliye aşamasında doğmuşsa, deniz bacağını yapan fiilî taşıyan bu hasardan sorumlu tutulamaz; sorumluluk akdi taşıyanda kalır. Bu ayrım, çok modlu taşımalarda savunmanın omurgasını oluşturur.

İstanbul Bölge Adliye Mahkemesi 43. Hukuk Dairesi’nin 28.11.2024 tarihli, E. 2021/1158, K. 2024/1736 sayılı ilamında somut nitelendirme açıkça yapılmıştır: lojistik şirketi üstlendiği taşıma taahhüdünün deniz yolu taşımacılığına ilişkin kısmını denizcilik şirketine bıraktığından, ilki akdi taşıyan, ikincisi fiilî taşıyıcı konumundadır. Aynı Dairenin 24.10.2024 tarihli, E. 2021/56, K. 2024/1537 sayılı ilamında da aynı yapı kurulmuştur.

4. Müteselsil Sorumluluk ve Yargı Uygulaması

TTK m. 1191/4 uyarınca taşıyan ile fiilî taşıyanın sorumlulukları, aynı zarardan sorumlu oldukları takdirde ve ölçüde müteselsildir. Hükümdeki “ve ölçüde” ibaresi önemlidir: teselsül, her iki tarafın da sorumlu olduğu zarar kalemiyle sınırlıdır; fiilî taşıyanın hiç katılmadığı bir aşamadan doğan zarar bakımından teselsül kurulamaz.

Pratik sonuç şudur: yük ilgilisi zararının tamamını akdi taşıyandan, fiilî taşıyandan veya her ikisinden birlikte talep edebilir. Tahsil kolaylığı bakımından bu, davacı için önemli bir avantajdır; özellikle fiilî taşıyan yabancı bir armatörse, Türkiye’de yerleşik akdi taşıyana yönelmek dosyanın hızını belirler.

Yargı kararlarından örnekler:

• İstanbul 17. Asliye Ticaret Mahkemesi, 13.03.2024, E. 2021/294, K. 2024/135: dış ilişkideki sorumluluğu düzenleyen hüküm çerçevesinde, bir davalının diğer davalının kusurundan kaynaklanan zarardan yükle ilgiliye karşı sorumlu olduğu ve sorumluluğun m. 1191/4 gereği müteselsil bulunduğu değerlendirilmiştir.
• İstanbul 17. Asliye Ticaret Mahkemesi, 02.07.2024, E. 2021/457, K. 2024/288: davalıların emtianın deniz yoluyla taşınması sırasında taşıma şartlarını gereği gibi yerine getirmemeleri sebebiyle m. 1178 ve m. 1191 gereğince birlikte sorumlu oldukları kabul edilerek dava kısmen kabul edilmiştir.
• İstanbul Bölge Adliye Mahkemesi 12. Hukuk Dairesi, 19.12.2024, E. 2021/46, K. 2024/1872: göndericinin talimatına aykırı teslim uyuşmazlığında, fiilî taşıyanın acentesinin kusurundan sorumlu bulunduğu, akdi taşıyanın da fiilî taşıyanın ve onun adamlarının fiil ve ihmallerinden sorumlu olduğu belirtilerek, akdi ve fiilî taşıyanın m. 1191/1, 2 ve 4 uyarınca müteselsilen sorumlu oldukları sonucuna varılmıştır.
• İstanbul 19. Asliye Ticaret Mahkemesi, 09.02.2026, E. 2024/204, K. 2026/79: taşıma işleri komisyoncusunun “fiilî taşımayı üçüncü kişi yaptı” savunması yerinde görülmemiş; komisyoncunun taşıma işi sebebiyle meydana gelen zarardan taşıyanla birlikte müteselsil sorumluluğu bulunduğu ve zarardan fiilî ve akdi taşıyıcının birlikte sorumlu olduğu hükme bağlanmıştır.
• İstanbul 4. Asliye Ticaret Mahkemesi, 24.02.2022, E. 2020/457, K. 2022/167 ve İstanbul BAM 13. Hukuk Dairesi, 05.11.2020, E. 2019/532, K. 2020/1217: hasar ister deniz yolu taşıması sırasında ister demiryolu taşıması sırasında meydana gelmiş olsun, akdi taşıyıcının tüm taşıma aşamasında meydana gelen hasardan alt taşıyıcılarla birlikte müteselsilen sorumlu olduğu tespit edilmiştir.

5. Tazminatın Toplam Tavanı: m. 1191/5

Müteselsil sorumluluk, tazminatın katlanması anlamına gelmez. TTK m. 1191/5 uyarınca taşıyan, fiilî taşıyan ve bunların adamları tarafından ödenecek tazminatın toplamı, Kanunda öngörülen sorumluluk sınırlarını aşamaz. Yani koli veya kilogram başına öngörülen özel çekme hakkı (SDR) tavanı, iki davalı bulunduğu için ikiye katlanmaz.

Benzer bir kural adamlar bakımından da geçerlidir: taşıyan ile onun adamlarından istenebilecek tazminat miktarlarının toplamı da, sorumluluğu sınırlandırma hakkının kaybı hâli saklı kalmak üzere, kanuni sınırı aşamaz. Dolayısıyla davalı sayısını artırmak tazminatın tavanını yükseltmez; artırdığı şey tahsil kabiliyetidir.

İstanbul Bölge Adliye Mahkemesi 43. Hukuk Dairesi’nin 24.10.2024 tarihli, E. 2021/56, K. 2024/1537 sayılı ilamında da taşıyan, fiilî taşıyan ve bunların adamları tarafından ödenecek tazminatın toplamının Kanunda öngörülen sorumluluk sınırlarını aşamayacağı hatırlatılmıştır.

6. Özel Anlaşmalar Fiilî Taşıyanı Bağlar mı?

Uygulamada gözden kaçan bir hüküm de m. 1191/3’tür. Buna göre, taşıyanın kanunen kendisine yüklenmeyen bir borç veya yükümlülüğü üstlenmesi ya da tanınan bir haktan vazgeçmesi sonucunu doğuran özel anlaşmalar, açık ve yazılı onayı olmadıkça fiilî taşıyan hakkında hüküm ifade etmez; ancak böyle bir anlaşma, fiilî taşıyanın onayı olmasa da taşıyanı bağlamaya devam eder.

Bunun pratik yansıması nettir. Akdi taşıyan, müşterisini memnun etmek için konişmentoya sorumluluk sınırını yükselten, teslim süresi taahhüdü getiren veya kanuni bir savunmadan feragat eden bir kayıt koymuşsa, bu kayıt yalnızca kendisini bağlar. Fiilî taşıyan aleyhine ileri sürülemez. Yük ilgilisi cephesinde bu, genişletilmiş taahhütlerin kime karşı kullanılabileceğini; taşıyan cephesinde ise rücu kapsamının nerede daralacağını belirler.

7. Rücu İlişkisi ve İç İlişkideki Kusur Dağılımı

Müteselsil sorumluluk dış ilişkide geçerlidir; iç ilişkideki paylaşımı belirlemez. TTK m. 1191/6 açıkça “bu madde hükümleri, taşıyan ile fiilî taşıyan arasındaki rücu ilişkisini etkilemez” demektedir.

Yargıtay 11. Hukuk Dairesi’nin 08.07.2024 tarihli, E. 2023/2682, K. 2024/5672 sayılı ilamında bu denge şöyle kurulmuştur: taşıyanın ve fiilî taşıyanın aynı zarardan sorumlu oldukları takdirde ve ölçüde sorumlulukları müteselsildir ve bu hükümler rücu ilişkisini etkilemez; müteselsil sorumlulukta kural olarak borçlulardan her biri borcun tamamından sorumludur, sorumluların iç ilişkide kusur oranına göre birbirlerine rücu hakları vardır.

Rücu dosyasında belirleyici olan üç unsur vardır: alt navlun sözleşmesinin (slot, space charter, alt taşıma) hükümleri, hasarın hangi aşamada doğduğuna ilişkin teknik tespit ve sorumluluğu sınırlandırma hükümlerinin uygulanma biçimi. Ödemeyi yapan tarafın rücu hakkını korumak için, esas davada diğer tarafa ihbarda bulunması uygulamada büyük fark yaratır.

8. Forwarder Ne Zaman Taşıyan Sayılır?

Taşıma işleri komisyonculuğu, TTK’nın 917 ilâ 930. maddelerinde düzenlenmiştir. m. 917 uyarınca komisyoncu, kararlaştırılan ücret karşılığında eşya taşıtmayı üstlenir; yani kural olarak organizasyon borcu altındadır ve taşıyıcının fiillerinden sorumlu tutulamaz. Ancak üç hâlde bu konum değişir ve komisyoncu taşıyan gibi sorumlu hâle gelir:

Bu çerçevede organizatör firma; sabit/tek bir navlun bedeli belirlemişse, kendi adına konişmento tanzim etmişse veya konsolide yük taşınmasını üstlenmişse akdi taşıyan sıfatını kazanır ve fiilî taşıyanla müteselsilen sorumlu hâle gelir. Komisyoncu bu hâlde taşımaya ilişkin sorumluluk bakımından m. 928’e değil, taşıyanın tabi olduğu hükümlere göre sorumlu olur.

Bakırköy 4. Asliye Ticaret Mahkemesi’nin 28.12.2023 tarihli, E. 2021/615, K. 2023/1019 sayılı ilamında bu ölçütler somut biçimde uygulanmıştır: taşımayı davalı organizatörün düzenlediği ve taşıma belgesiyle uyumlu olarak navlun faturasının onun tarafından davacının sigortalısına düzenlendiği görülmekle, organizatörün akdi taşıyıcı, taşımayı bizzat yapan şirketin ise fiilî taşıyıcı olarak kabulüyle husumet itirazı yerinde görülmemiş; ücret olarak taşıma giderlerini de içeren tek bedel kararlaştırılmışsa komisyoncunun taşıyıcının veya taşıyanın hak ve yükümlülüklerine sahip olacağı ilkesi uygulanarak davalıların hasardan ortaklaşa ve zincirleme sorumlu bulundukları değerlendirilmiştir.

9. Saf Organizatör: Sorumlu Tutulmadığı Hâller

Madalyonun diğer yüzü de aynı ölçüde önemlidir: kanundaki şartları karşılamayan saf organizatörler taşıyan gibi sorumlu tutulamaz. İstanbul 17. Asliye Ticaret Mahkemesi’nin 13.03.2024 tarihli, E. 2021/294, K. 2024/135 sayılı kararında, davalının taşıma işleri komisyoncusu olduğu ve uyuşmazlıkta TTK m. 926, 927 ve 921 hükümlerinin karşılanmadığı gerekçesiyle bu davalının taşıyan gibi zarardan sorumlu tutulamayacağı kanaatine varılmış ve aleyhine sorumluluk kurulmamıştır.

Bu, savunma tarafında somut bir strateji doğurur. Komisyoncu vekili, sıfatın taşıyanlığa dönüşmediğini göstermek için şunlara dayanır: ücretin komisyon ve navlun olarak ayrı ayrı faturalandırıldığı, kendi adına konişmento veya taşıma senedi düzenlenmediği, toplama yük taşımasının üstlenilmediği, sözleşmede taşıma taahhüdü değil taşıtma taahhüdü bulunduğu.

Komisyoncu sıfatı korunduğunda sorumluluk rejimi de değişir: m. 928/1 uyarınca komisyoncu zilyetliğinde bulunan eşyanın zıyaından ve hasarından sorumlu olur; m. 928/2 uyarınca zilyetliğindeki malın zıyaından veya hasarından kaynaklanmayan bir zarardan ise yalnızca m. 918’deki yükümlülüklerinden birini ihlal etmesi hâlinde sorumludur ve tedbirli bir tacirin göstereceği özene rağmen zarar önlenemeyecekse sorumluluktan kurtulur.

10. Sorumsuzluk Şartı ve Geçerlilik Denetimi: TTK m. 1192

Navlun sözleşmesine, taşımanın belirli bir kısmının fiilî taşıyana bırakılacağı ve o kısımda doğacak zararlardan akdi taşıyanın sorumlu olmayacağı yönünde bir kayıt konulabilir. Ancak bu muafiyet iki sıkı şarta bağlıdır:

Bu iki şart, muafiyet kaydını pratikte oldukça kırılgan hâle getirir. Yük ilgilisi cephesinde sorulacak sorular basittir: Fiilî taşıyanın kimliği ve adresi sözleşmede gösterilmiş mi, yoksa konişmentoda yalnızca genel bir “alt taşıyan kullanılabilir” ibaresi mi var? Fiilî taşıyan aleyhine Türkiye’de dava açılabiliyor mu? Bu sorulardan biri olumsuzsa kayıt geçersizdir ve akdi taşıyanın sorumluluğu devam eder.

Ayrıca ispat yükü de akdi taşıyandadır: muafiyetten yararlanmak isteyen taşıyan, zararın fiilî taşıyanın hâkimiyeti döneminde meydana geldiğini ispatlamak zorundadır. Bu ispat sağlanamazsa muafiyet işlemez.

11. Hâkimiyet Alanı ve İspat Yükü

TTK m. 1178/2 uyarınca taşıyanın sorumluluğu, zıya, hasar veya teslimdeki gecikmenin eşyanın taşıyanın hâkimiyetinde bulunduğu sırada meydana gelmiş olması şartına bağlıdır. İstanbul 17. Asliye Ticaret Mahkemesi’nin 02.07.2024 tarihli, E. 2021/457, K. 2024/288 sayılı ilamında bu kural altı çizilerek belirtilmiştir: hasarın eşyanın taşıyanın hâkimiyetinde bulunduğu sırada meydana gelmiş olması şartıyla davalıların sorumluluğuna gidilebilir.

Fiilî taşıyanın sorumluluğu ise bizzat ifa ettiği deniz bacağıyla kayıtlı olduğundan, hasarın hangi aşamada doğduğunun tespiti dosyanın merkezine oturur. Bu tespit şu belgelerle yapılır: sevk irsaliyeleri, liman çeteleleri ve terminal kayıtları, konteyner giriş-çıkış tespit tutanakları (EIR), gemi jurnali ve istif planı, deniz ekspertiz (sörvey) raporları, gümrük ve ardiye kayıtları.

12. Fiilî Taşıyana Yapılan Hasar İhbarının Etkisi

TTK m. 1185/6, husumet zincirini ihbar bakımından da birleştirir: eşya fiilî taşıyan tarafından teslim edilmişse, ona yapılan her bildirim taşıyana yapılmış gibi ve taşıyana yapılan her bildirim de fiilî taşıyana yapılmış gibi hüküm ifade eder. Kaptan ve sorumlu gemi zabiti dâhil olmak üzere, taşıyan veya fiilî taşıyan ad ve hesabına hareket eden bir kişiye yapılan bildirim de taşıyana veya fiilî taşıyana yapılmış sayılır.

İstanbul 17. Asliye Ticaret Mahkemesi’nin 02.07.2024 tarihli kararında da fiilî taşıyana yapılan her bildirimin taşıyana yapılmış gibi hüküm ifade ettiği belirtilmiştir. Pratik sonucu şudur: hasar ihbarını acenteye veya gemi tarafına yapmış olmanız, akdi taşıyan bakımından da geçerli sonuç doğurur. Yine de güvenli yol, aynı metni akdi taşıyana da göndermektir.

İhbar süreleri ve süresinde ihbar yapılmamasının sonuçlarını deniz ticaret hukuku yazılarımızda ayrıca ele aldık.

13. Emsal Kararlar Karşılaştırma Tablosu

14. Sıfat Tespiti İçin Belge Kontrol Listesi

Dosyanın ilk işi, kimin hangi sıfatla bulunduğunu belgelerle sabitlemektir. İncelenmesi gerekenler:

• Konişmento ve taşıma senetleri: kimin adına, kimin antetiyle düzenlenmiş; “as carrier” mı “as agent only” mı ibaresi var; house B/L ve master B/L ayrımı nasıl kurulmuş?
• Navlun faturası: tek bedel mi, yoksa komisyon ve navlun ayrı kalemler hâlinde mi faturalandırılmış? Bu tek başına m. 921 tartışmasını belirler.
• Teklif ve sözleşme metni: taahhüt “taşıma” mı “taşıtma” mı; alt taşıyan kullanma yetkisi ve fiilî taşıyanın kimliği belirtilmiş mi?
• Acentelik ilişkileri: acente kimin adına hareket etmiş; yazışmalarda hangi sıfat kullanılmış?
• Grupaj/konsolidasyon kayıtları: toplama yük taşıması yapılmış mı (m. 927)?
• Hasarın aşamasını gösteren belgeler: sevk irsaliyesi, liman çetelesi, EIR, gemi jurnali, sörvey raporu.

15. Taraflara Göre Strateji

Yük ilgilisi ve sigortacı için

Davayı akdi taşıyan ile fiilî taşıyana birlikte yöneltmek en güvenli yoldur; hasarın hangi aşamada doğduğu yargılama sırasında netleştiğinde husumet sorunu yaşanmaz. Akdi taşıyan Türkiye’de yerleşikse tahsil kabiliyeti oradadır. Muafiyet kaydıyla karşılaşıldığında m. 1192’nin iki şartı derhal sorgulanmalıdır.

Akdi taşıyan ve forwarder için

“Taşımayı ben yapmadım” savunması işe yaramaz. Gerçekçi savunma hatları şunlardır: sıfatın komisyonculukta kaldığı (m. 921, 926, 927 şartlarının oluşmadığı), hasarın taşıyanın hâkimiyet döneminde doğmadığı, m. 1182 kusursuzluk hâllerinden birinin bulunduğu, sorumluluk sınırlarının uygulanması ve m. 1192 şartları sağlanmışsa muafiyet. Ayrıca fiilî taşıyana davanın ihbarı ihmal edilmemelidir.

Fiilî taşıyan ve P&I kulübü için

Akdi bağ bulunmadığı itirazı sonuç vermez. Buna karşılık sorumluluğun bizzat gerçekleştirilen taşıma bölümüyle sınırlı olduğu savunması güçlüdür: hasar yükleme öncesinde, iç nakliyede veya boşaltma sonrası elleçlemede doğmuşsa fiilî taşıyan sorumlu tutulamaz. Ayrıca akdi taşıyanın tek taraflı üstlendiği genişletilmiş taahhütler m. 1191/3 uyarınca fiilî taşıyanı bağlamaz.

16. Uygulamada En Sık Yapılan Sekiz Hata

1. Yalnızca bir davalıya yönelmek. Hasarın hangi bacakta doğduğu netleşmeden tek davalıya gidilmesi, bir yıllık hak düşürücü süre içinde telafi edilemeyebilir.
2. “Ben sadece organizatörüm” savunmasını belgesiz ileri sürmek. Tek bedel faturası veya kendi adına düzenlenmiş konişmento bu savunmayı çürütür.
3. Fiilî taşıyanın “akdi bağ yok” itirazına güvenmek. m. 1191/2 karşısında dinlenmez.
4. Muafiyet kaydını geçerli varsaymak. m. 1192’nin iki şartı sağlanmadıkça kayıt geçersizdir.
5. Teselsülü sınırsız sanmak. m. 1191/5 uyarınca toplam tazminat kanuni sınırı aşamaz.
6. Rücu hakkını esas davada korumamak. Diğer tarafa ihbarda bulunulmaması, sonraki rücu davasında ispat sorunları doğurur.
7. Hasarın aşamasını belgelemeden bilirkişiye gitmek. EIR, liman çetelesi ve jurnal olmadan sorumluluk dağılımı kurulamaz.
8. m. 1191/3’ü atlamak. Akdi taşıyanın verdiği ek taahhütlerin fiilî taşıyanı bağlamadığı çoğu dilekçede hiç tartışılmaz.

17. Sonuç

• Pasif husumet savunmaları kapalıdır. Akdi taşıyanın “işi alt taşıyana devrettim” savunması m. 1191/1 uyarınca; fiilî taşıyanın “akdi bağ yok” itirazı ise m. 1191/2 ve 1191/4 uyarınca dinlenmez.
• Dış ilişkide tahsil kolaydır. Yük ilgilisi zararını akdi taşıyandan, fiilî taşıyandan veya her ikisinden birlikte talep edebilir; ödemeyi yapan taraf iç ilişkideki kusur dağılımına göre m. 1191/6 uyarınca rücu eder.
• Teselsül tazminatı katlamaz. m. 1191/5 uyarınca ödenecek toplam tazminat kanuni sorumluluk sınırlarını aşamaz.
• Forwarder’ın konumu şarta bağlıdır. m. 921, 926 veya 927 şartlarını taşımayan saf organizatör taşıyan gibi sorumlu tutulamaz; taşıdığında ise fiilî taşıyanla müteselsilen sorumlu olur.
• Muafiyet kaydı kırılgandır. Fiilî taşıyanın kimlik ve adres bildirimi yapılmamışsa veya aleyhine Türk mahkemesinde dava açılamıyorsa kayıt geçersizdir; ayrıca hasarın fiilî taşıyanın hâkimiyetinde doğduğunu ispat yükü akdi taşıyandadır.

18. Sıkça Sorulan Sorular

Taşımayı alt taşıyana devrettim; sorumluluktan kurtulur muyum?

Hayır. TTK m. 1191/1 uyarınca akdi taşıyan, navlun sözleşmesine göre böyle bir bırakma hakkına sahip olup olmadığı dikkate alınmaksızın taşımanın tamamından sorumlu kalmaya devam eder.

Fiilî taşıyanla aramda sözleşme yok; yine de dava edebilir miyim?

Evet. Fiilî taşıyanın sorumluluğu kanundan doğar; m. 1191/2 uyarınca Kanunun taşıyanın sorumluluğuna ilişkin tüm hükümleri, bizzat gerçekleştirdiği taşıma bakımından onun hakkında da geçerlidir.

Zararımı kimden isteyebilirim?

Aynı zarardan sorumlu oldukları takdirde ve ölçüde sorumlulukları müteselsil olduğundan (m. 1191/4), akdi taşıyandan, fiilî taşıyandan veya her ikisinden birlikte talep edebilirsiniz.

İki davalı olması tazminat tavanını ikiye katlar mı?

Hayır. m. 1191/5 uyarınca taşıyan, fiilî taşıyan ve bunların adamları tarafından ödenecek tazminatın toplamı Kanunda öngörülen sorumluluk sınırlarını aşamaz.

Forwarder her zaman taşıyan gibi sorumlu mudur?

Hayır. Taşımayı bizzat üstlenmişse (m. 926), toplama yük taşıması yapmışsa (m. 927) veya taşıma giderlerini de içeren tek bedel kararlaştırılmışsa (m. 921) taşıyan sayılır. Bu şartlar yoksa taşıyan gibi sorumlu tutulamaz.

Kendi adıma konişmento düzenlediysem ne olur?

Kendi adına konişmento düzenlemek, taşımayı üstlenmenin en güçlü göstergelerindendir ve akdi taşıyan sıfatını doğurur. Bu hâlde fiilî taşıyanla müteselsilen sorumlu olursunuz.

Sözleşmeye “deniz bacağından sorumlu değilim” kaydı koyabilir miyim?

Koyabilirsiniz, ancak m. 1192 iki şart arar: fiilî taşıyanın adı, unvanı ve işyeri adresi sözleşmeden anlaşılmalı (veya en geç teslimde gönderilene bildirilmeli) ve fiilî taşıyan aleyhine yetkili Türk mahkemesinde dava açılabilmelidir. Aksi hâlde kayıt geçersizdir.

Muafiyet kaydında ispat yükü kimdedir?

Akdi taşıyanda. m. 1192/1 uyarınca zıyaın, hasarın ve teslimdeki gecikmenin eşya fiilî taşıyanın hâkimiyetinde iken meydana geldiğini ispat yükü taşıyana aittir.

Akdi taşıyanın müşterisine verdiği ek taahhüt beni bağlar mı?

Fiilî taşıyan iseniz kural olarak hayır. m. 1191/3 uyarınca taşıyanın kanunen yüklenmediği bir borcu üstlenmesi veya bir haktan vazgeçmesi sonucunu doğuran özel anlaşmalar, açık ve yazılı onayınız olmadıkça hakkınızda hüküm ifade etmez; ancak bu anlaşma taşıyanı bağlamaya devam eder.

Hasar iç nakliyede doğduysa fiilî taşıyan sorumlu olur mu?

Hayır. Fiilî taşıyanın sorumluluğu bizzat gerçekleştirdiği taşıma bölümüyle sınırlıdır. Buna karşılık akdi taşıyan, taşımanın tamamından sorumlu olmaya devam eder.

Hasar ihbarını acenteye yapmam yeterli mi?

m. 1185/6 uyarınca taşıyan veya fiilî taşıyan ad ve hesabına hareket eden bir kişiye yapılan bildirim, taşıyana veya fiilî taşıyana yapılmış sayılır; fiilî taşıyana yapılan bildirim de taşıyana yapılmış gibi hüküm ifade eder. Yine de aynı metni akdi taşıyana da göndermek güvenlidir.

Ödemeyi yaptım; diğer tarafa rücu edebilir miyim?

Evet. m. 1191/6 uyarınca madde hükümleri taşıyan ile fiilî taşıyan arasındaki rücu ilişkisini etkilemez; müteselsil sorumlular iç ilişkide kusur oranına göre birbirlerine rücu edebilir.

19. Kaynaklar ve Uyarı

• 6102 sayılı Türk Ticaret Kanunu, m. 917, 918, 921, 926, 927, 928, 1178, 1185, 1186, 1187, 1190, 1191, 1192 — mevzuat.gov.tr resmî metin
• TTK m. 1191 madde gerekçesi (kaynak: 1968 tarihli Brüksel-Visby düzenlemesi ve Hamburg Kuralları)
• Yargıtay 11. Hukuk Dairesi, 08.07.2024, E. 2023/2682, K. 2024/5672
• İstanbul BAM 12. HD, 19.12.2024, E. 2021/46, K. 2024/1872; İstanbul BAM 43. HD, 28.11.2024, E. 2021/1158, K. 2024/1736 ve 24.10.2024, E. 2021/56, K. 2024/1537; İstanbul BAM 13. HD, 05.11.2020, E. 2019/532, K. 2020/1217
• İstanbul 17. ATM (E. 2022/332 K. 2024/79; E. 2021/294 K. 2024/135; E. 2021/457 K. 2024/288); İstanbul 19. ATM (E. 2024/204 K. 2026/79); İstanbul 4. ATM (E. 2020/457 K. 2022/167); Bakırköy 4. ATM (E. 2021/615 K. 2023/1019)

İlgili yazılarımız

• Navlun sözleşmeleri ve taşıyanın sorumluluğu
• Yükleme ve boşaltmada zarar gören yükten kim sorumludur?
• Gemilerin ihtiyati haczi: şartlar ve genel çerçeve
• Deniz ticaret hukuku yazılarımızın tamamı