Ücretini alamayan bir gemi adamı için geminin ihtiyati haczi çoğu zaman tek etkili güvencedir. Ancak bu güvenceye ulaşmadan önce cevaplanması gereken, ilk bakışta teknik görünen ama sonucu doğrudan etkileyen bir soru vardır: Talep hangi mahkemeye yapılacak? Gemi adamının alacağı bir yönüyle iş ilişkisinden, diğer yönüyle deniz ticaretinden doğar. İş mahkemeleri, denizcilik ihtisas mahkemesi sıfatıyla görev yapan asliye ticaret mahkemeleri ve kimi durumlarda asliye hukuk mahkemeleri aynı uyuşmazlık için kendilerini görevli ya da görevsiz sayabilmektedir.

Görev kamu düzenine ilişkindir, mahkemece resen gözetilir ve yanlış mahkemeye yapılan başvuru, gemi limandayken kaybedilen değerli zaman anlamına gelir. Bu yazıda konuyu mevzuat, Yargıtay Hukuk Genel Kurulu kararı, Bölge Adliye Mahkemesi içtihatları ve güncel doktrin ışığında ele alıyor; Türk bayraklı, yabancı bayraklı ve el değiştirmiş gemiler için ayrı ayrı yol haritası çiziyoruz.

Görev sorunu neden bu kadar önemli?

Görev, davanın hangi tür mahkemede görüleceğini belirler ve HMK m. 1 uyarınca kamu düzenine ilişkindir. Görevsiz mahkemede verilen karar bozma sebebidir. İhtiyati haciz gibi saatlerin önemli olduğu bir tedbirde ise görevsizlik kararı, çoğu zaman geminin limandan ayrılmasına yetecek kadar zaman kaybı demektir.

Sorunun ne kadar ağır sonuçlar doğurabileceğini gösteren çarpıcı bir örnek, aşağıda ele alacağımız Yargıtay Hukuk Genel Kurulu kararıdır. Prof. Dr. Kerim Atamer’in DEHUKAMDER’de yayımlanan incelemesine göre, 2011 yılında ücret alacağı için takip başlatan bir gemi adamının dosyası, görevsizlik kararları nedeniyle ancak 2019 yılında Hukuk Genel Kurulu’nun önüne gelebilmiştir.

Olası mahkemeler: kim, hangi gerekçeyle görevli sayılıyor?

Tablo 1 – Gemi adamı alacağında gündeme gelen mahkemeler

Yasal dayanaklar ne diyor?

7036 sayılı İş Mahkemeleri Kanunu m. 5

7036 sayılı Kanun m. 5/1-a, 5510 sayılı Kanun’un 4. maddesinin birinci fıkrasının (a) bendi kapsamındaki sigortalılar ile işveren veya işveren vekilleri arasında iş ilişkisinden kaynaklanan hukuk uyuşmazlıklarını iş mahkemelerinin görev alanına verir. Hizmet sözleşmesiyle çalışan gemi adamları da bu kapsamdadır.

854 sayılı Deniz İş Kanunu m. 46

854 sayılı Kanun m. 46 gemi adamı ile işveren arasında bu Kanun’dan veya hizmet sözleşmesinden doğan uyuşmazlıkları iş mahkemeleri usulüne bağlar ve hizmet sözleşmesinde aksi kararlaştırılmamışsa davaların geminin bağlama limanındaki iş mahkemesinde görüleceğini öngörür. Hükümde yapılan 5521 sayılı eski İş Mahkemeleri Kanunu’na yollama, bugün 7036 sayılı Kanun’a yapılmış sayılmaktadır.

TTK m. 5/2 ve deniz alacakları

TTK m. 5/2, deniz ticaretinden doğan davalara bakmak üzere belirlenen asliye ticaret mahkemelerinin (denizcilik ihtisas mahkemeleri) görevini düzenler. Doktrinde bu görevin, m. 1352/1’deki deniz alacakları listesine göre belirlendiği savunulmaktadır. Gemi adamı ücreti de bu listede (m. 1352/1-o) yer aldığından, görev çatışmasının kaynağı burasıdır.

İİK m. 258 ve HMK m. 390

İhtiyati haciz, kural olarak esas hakkında görevli ve yetkili mahkemeden istenir. Dava açıldıktan sonra ise talep, davaya bakan mahkemeye yapılır (HMK m. 390/1). Bu nedenle ihtiyati haczi hangi mahkemenin vereceği, asıl alacak davasına hangi mahkemenin bakacağı sorusundan bağımsız değildir.

Yargıtay Hukuk Genel Kurulu: Türk bayraklı gemide iş mahkemesi görevlidir

Konudaki en önemli karar, Yargıtay Hukuk Genel Kurulu’nun 28.03.2019 tarihli, E. 2017/9-2516, K. 2019/360 sayılı kararıdır. Atamer’in aktarımına göre olayda gemi adamı, muaccel ücret alacağı için icra takibi başlatmış; borçlunun itirazı üzerine itirazın iptali davası açılmış ve görev tartışması Genel Kurul’a kadar gelmiştir.

Genel Kurul, takibin dayanağının TTK değil deniz iş sözleşmesi olduğunu, dolayısıyla Türk bayraklı bir gemide çalışan gemi adamının ücret alacağı hakkında 854 sayılı Kanun’un 46. maddesinin birinci fıkrası uyarınca iş mahkemesinin görevli olduğunu kabul etmiştir. Av. Büşra Kesik Canbulut’un incelemesinde de aynı karara dayanılarak, gemi adamının ihtiyati haciz taleplerinde iş mahkemesinin görevli olduğu sonucuna varılmaktadır.

İstanbul Bölge Adliye Mahkemesi 43. Hukuk Dairesi’nin 18.04.2024 tarihli, E. 2024/481, K. 2024/566 sayılı kararı da gemi adamı alacaklarında görev konusuyla bağlantılı olarak uygulamada anılmaktadır; kararın tam metni yayın tarihi itibarıyla açık kaynakta incelenemediğinden içeriğinin UYAP üzerinden kontrol edilmesi önerilir.

Deniz İş Kanunu kapsamı: 100 grostonluk eşik

İş mahkemesinin görevini 854 sayılı Kanun’a dayandıran yaklaşım açısından ilk soru, geminin bu Kanun’un kapsamında olup olmadığıdır. 854 sayılı Kanun m. 1 uyarınca Kanun, denizlerde, göllerde ve akarsularda Türk bayrağını taşıyan yüz ve daha yukarı grostonilatoluk gemilerde hizmet sözleşmesiyle çalışan gemi adamları ile bunların işverenleri hakkında uygulanır. Kanun, aynı işverene ait daha küçük gemilerin toplam tonajı veya çalıştırılan gemi adamı sayısı bakımından da ayrıca düzenleme içerir.

Bu nedenle dilekçede geminin gros tonajı, bayrağı ve sicil bilgisi mutlaka yazılmalı; gerekiyorsa gemi sicil kaydı veya klas/tonilato belgesi eklenmelidir. Kimlerin gemi adamı sayılacağı konusunda Yargıtay 9. Hukuk Dairesi’nin 10.02.2026 tarihli, E. 2025/8000, K. 2026/1068 sayılı kararı, Bölge Adliye Mahkemeleri arasındaki uyuşmazlığı gidererek sondaj gemisinde iş sözleşmesiyle çalışan işçilerin de gemi adamı niteliğini haiz olduğunu kabul etmiştir.

Kanun kapsamı dışında kalan küçük gemilerde çalışanlar bakımından 854 sayılı Kanun’un 46. maddesi uygulanmaz; ancak bu kişiler hizmet sözleşmesiyle çalışan sigortalılar olarak 7036 sayılı Kanun m. 5/1-a kapsamında değerlendirilebilir. Bu ihtimalde görev gerekçesinin doğrudan 7036 sayılı Kanun’a dayandırılması gerekir.

Yabancı bayraklı gemilerde durum farklı mı?

Yabancı bayraklı gemide çalışan gemi adamı, Türk vatandaşı olsa bile 854 sayılı Kanun’un kapsamına girmez; çünkü Kanun’un uygulanması için geminin Türk bayrağı taşıması gerekir. Bu durumda görev konusunda içtihat ikiye ayrılmaktadır:

• İş mahkemesi görüşü: Yargıtay 3. Hukuk Dairesi’nin 18.01.2021 tarihli, E. 2020/11629, K. 2021/6 sayılı kararında, yabancı bayraklı gemide çalışan personelin işçilik alacaklarına ilişkin uyuşmazlıkta denizcilik ihtisas mahkemesinin değil iş mahkemesinin görevli olduğu kabul edilmiştir.
• Denizcilik ihtisas mahkemesinin görevli olmadığı görüşü: İzmir Bölge Adliye Mahkemesi 17. Hukuk Dairesi’nin 23.06.2022 tarihli E. 2022/1124, K. 2022/1155; 12.10.2022 tarihli E. 2022/1566, K. 2022/1562 ve E. 2022/1568, K. 2022/1563 sayılı kararlarında, yabancı bayraklı gemilerde çalışan gemi adamlarının ihtiyati haciz taleplerinde denizcilik ihtisas mahkemesinin görevli sayılamayacağı sonucuna varılmıştır.
• Doktrindeki eleştiri: Atamer, gemi adamlarının TTK uyarınca gemi alacaklısı hakkına ve deniz alacağı statüsüne sahip olduğunu, bu nedenle yabancı bayraklı gemilerde denizcilik ihtisas mahkemesinin görevli sayılması gerektiğini savunmaktadır.

Bu tablo karşısında yabancı bayraklı bir gemiye yönelik talepte, başvurulan mahkemenin görev gerekçesinin dilekçede ayrıntılı biçimde kurulması ve aynı yöndeki kararların gösterilmesi büyük önem taşır. Yabancı bayraklı gemilerde yetki bakımından ise yalnızca geminin bulunduğu yer mahkemesi yetkilidir (TTK m. 1355).

Gemi el değiştirmişse: yeni malike karşı gemi alacaklısı hakkı

Gemi adamının alacağı doğduktan sonra gemi başka bir kişiye devredilmişse, gemi adamı yeni malikle hiçbir iş ilişkisi içinde değildir. Bu durumda yeni malike karşı ileri sürülen şey, iş sözleşmesinden doğan bir talep değil, TTK m. 1321/5 uyarınca gemiyi takip eden kanuni rehin hakkıdır.

İstanbul Bölge Adliye Mahkemesi 14. Hukuk Dairesi’nin 02.10.2019 tarihli E. 2018/1255, K. 2019/1246 ve 10.10.2019 tarihli E. 2018/1257, K. 2019/1279 sayılı kararlarında, bu tür uyuşmazlıklarda taraflar arasında yalnızca kanuni rehin ilişkisinin kurulduğu ve bu nedenle denizcilik ihtisas mahkemesinin görevli olduğu kabul edilmiştir. Atamer bu sonuca tereddütsüz katılınması gerektiğini belirtmektedir.

Tablo 2 – Senaryolara göre görevli mahkeme

Doktrindeki öneri: gemi adamına seçim hakkı tanınmalı mı?

Atamer, “Güncel Yargı Kararları Işığında Deniz Ticareti Davalarına Bakmakla Görevli Mahkeme” başlıklı incelemesinde (DEHUKAMDER, C. 8, S. 1, 2025), gemi adamının görev tartışması nedeniyle yıllarca “adliye kapısında” bekletilmemesi için alacaklıya seçim hakkı tanınmasını önermektedir. Buna göre gemi adamı, dilerse TTK m. 5/2 uyarınca denizcilik ihtisas mahkemesine, dilerse 854 sayılı Kanun m. 46/1 uyarınca iş mahkemesine başvurabilmelidir.

Bu öneri henüz yerleşik uygulama değildir. Bugün için güvenli yol, Hukuk Genel Kurulu kararının çizdiği çerçeveye uygun hareket etmek ve özel durumlarda (yabancı bayrak, el değiştirmiş gemi) görev gerekçesini ayrıca kurmaktır.

İş mahkemesi TTK’nın gemi haczi hükümlerini uygular mı?

Evet. Görev kuralı, talebi hangi mahkemenin inceleyeceğini belirler; geminin ihtiyati haczine uygulanacak maddi ve usul hükümlerini değiştirmez. Geminin ihtiyati haczi, TTK’nın Beşinci Kitabı’ndaki cebrî icraya ilişkin özel hükümlere tabidir. Dolayısıyla iş mahkemesi de talebi incelerken şu hükümleri uygulamak durumundadır:

• Alacağın deniz alacağı olması ve yaklaşık ispat ölçütü (TTK m. 1352, 1353, 1362)
• Gemi adamının teminattan muafiyeti (TTK m. 1363/3)
• Kararın üç iş günü içinde infazının istenmesi (TTK m. 1364)
• Geminin seferden menedilmesi ve sicile bildirim (TTK m. 1366)
• Haciz sonrası dava veya takip için bir aylık süre (TTK m. 1376)

Uygulamada iş mahkemelerinin bu özel hükümlere daha az aşina olabildiği görülmektedir. Bu nedenle dilekçede TTK hükümlerinin tek tek gösterilmesi, özellikle teminatsız haciz isteminin ve seferden menin dayanağının açıkça yazılması önerilir.

Yetkili mahkeme: hangi şehir, hangi adliye?

Görev sorusu cevaplandıktan sonra yetki sorusu gelir. Türk bayraklı gemiler bakımından TTK m. 1354 uyarınca ihtiyati haciz talebi; geminin bulunduğu yer, gemi sicilinin bulunduğu yer veya malikin ya da kiracının yerleşim yeri mahkemesinden istenebilir. Yabancı bayraklı gemilerde ise yalnızca geminin bulunduğu yer mahkemesi yetkilidir (m. 1355). 854 sayılı Kanun m. 46 da sözleşmede aksi kararlaştırılmamışsa geminin bağlama limanındaki iş mahkemesini işaret eder.

Uygulamada en hızlı sonuç genellikle geminin bulunduğu yer mahkemesinden alınır; çünkü kararın infazı da aynı yerdeki icra dairesi tarafından yapılacaktır. İstanbul gibi birden fazla adliyesi olan şehirlerde geminin bulunduğu liman veya demir sahasının hangi adliyenin yargı çevresinde kaldığı ayrıca kontrol edilmelidir. Mesai dışı ve tatil günlerinde talep, nöbetçi mahkemeye yapılabilir; TTK m. 1365 de icra işlemlerinin gerektiğinde gece ve tatil günlerinde yapılmasına imkân tanır.

Görevsizlik kararı verilirse ne yapmalı?

Mahkeme kendini görevsiz sayarsa iki yol vardır. Birincisi, görevsizlik kararına karşı kanun yoluna başvurmaktır; ancak bu yol zaman alır. İkincisi ve gemi limandayken çoğu zaman daha etkili olanı, görevli olduğu değerlendirilen mahkemeye gecikmeden yeni bir talep sunmaktır. Hangi yolun seçileceği, geminin limanda kalacağı tahmini süreye ve ret gerekçesine göre belirlenmelidir.

Görev tartışmasını baştan önlemek için dilekçede “Görevli ve Yetkili Mahkeme” başlıklı ayrı bir bölüm açılması, geminin bayrağının ve tonajının belgelenmesi ve Hukuk Genel Kurulu kararına atıf yapılması önerilir. Gemilerin ihtiyati haczine ilişkin genel kurallar için Gemilerin İhtiyati Haczi yazımıza, gemi adamı alacakları için Gemi Adamı Alacakları yazımıza bakabilirsiniz.

Neden Uzman Avukat Desteği Gerekli?

Gemi adamı alacağında görev sorunu, deniz ticaret hukuku ile iş hukukunun kesiştiği ve içtihadın henüz tam olarak yerleşmediği bir alandır. Geminin bayrağı, tonajı, malikinin değişip değişmediği ve talebin kime yöneltildiği, görevli mahkemeyi doğrudan değiştirebilir. Yanlış mahkemeye yapılan başvuru, yalnızca zaman kaybı değil, gemi limandan ayrıldığında telafisi mümkün olmayan bir hak kaybı da olabilir. İşveren ve yeni malik açısından da görev ve yetki itirazları, haksız bir haczin kaldırılmasında ilk savunma hattını oluşturur.

2M Hukuk Avukatlık Bürosu, deniz ticaret hukuku ve deniz iş hukuku çalışma alanında, İstanbul’daki iş ve asliye ticaret (denizcilik ihtisas) mahkemeleri nezdinde gemi ihtiyati haczi taleplerini takip etmektedir. Tuzla merkezli ofisimizle Anadolu Yakası’nda Pendik, Kartal, Maltepe, Ataşehir ve Üsküdar’a; Kocaeli’de Gebze, Darıca, Çayırova, Dilovası, Körfez ve İzmit’e; Türkiye’nin diğer limanlarındaki gemilere ve yabancı bayraklı gemilerde çalışan gemi adamlarının uyuşmazlıklarına ilişkin dosyalarda hizmet veriyoruz.

Talebin ilk seferde doğru mahkemeye sunulması, gemi adamının alacağını güvenceye almanın en kısa yoludur. Diğer yazılarımıza Deniz Ticaret Hukuku kategorimizden ulaşabilirsiniz.

Sıkça Sorulan Sorular