Gemi adamlarının ücret alacağı nedeniyle açılan ihtiyati haciz dosyalarında en sık karşılaşılan ret gerekçesi, alacağın “yargılamayı gerektirdiği” ya da “yaklaşık ispat düzeyinde delil sunulmadığı” yönündedir. Oysa ihtiyati haciz aşamasında kanunun aradığı ölçüt, bir alacak davasının sonunda aranan tam ispat değildir. Sorun çoğu zaman delilin yokluğundan değil, delillerin mahkemeye doğru sırayla ve doğru gerekçeyle sunulmamasından kaynaklanır.

Gemi adamlarının önemli bir kısmı yazılı bir deniz iş sözleşmesi imzalamadan çalışır; ücretler kimi zaman şirket hesabından, kimi zaman işverenin şahsi hesabından, parça parça ödenir. Bu yazıda, böyle bir tabloda bile geminin ihtiyaten haczi için yeterli kanaati nasıl oluşturabileceğinizi, hangi belgenin neyi ispatladığını ve mahkemelerin matbu ret gerekçelerine nasıl cevap verilebileceğini Yargıtay ve Bölge Adliye Mahkemesi kararları ışığında ele alıyoruz.

Yaklaşık ispat ne demektir?

İhtiyati haciz, alacağın kesin olarak tespit edilmesini değil, alacaklının hakkını yargılama süresince güvence altına almayı amaçlayan geçici bir hukuki korumadır. Bu nedenle İcra ve İflas Kanunu m. 258/1, alacaklının alacağı ve gerekiyorsa haciz sebepleri hakkında mahkemeye kanaat getirecek deliller göstermesini yeterli sayar.

Gemiler bakımından TTK m. 1362 aynı ölçütü özel olarak düzenler: alacaklının, alacağının m. 1352’de sayılan deniz alacaklarından olduğu ve parasal değeri hakkında mahkemeye kanaat getirecek delil göstermesi yeterlidir. Kanun, gemi değerinin ispatını veya alacağın her kuruşunun belgelenmesini aramaz.

Tam ispat ile yaklaşık ispat arasındaki fark

Tablo 1 – İspat ölçütlerinin karşılaştırması

Bu fark, Yargıtay’ın yerleşik içtihadında da açıkça vurgulanmıştır. Yargıtay 11. Hukuk Dairesi’nin 23.11.2015 tarihli, E. 2015/12949, K. 2015/12407 sayılı kararında ihtiyati haciz aşamasındaki ispatın “asıl davadaki gibi kesin ve tam bir ispat olmadığı”, mahkemenin kanaat edinmesinin yeterli olduğu belirtilmiş; muaccel olmuş çalışma karşılığı ücret alacağı için talep koşullarının bulunduğu gözetilerek ret kararı bozulmuştur.

Gemi adamı neyi ispatlamak zorunda?

Gemi adamının ücret alacağına dayanan bir talepte mahkemeye kanaat getirilmesi gereken dört ayrı unsur vardır. Her birini ayrı başlık altında ve ayrı delillerle göstermek, “yargılamayı gerektirir” gerekçesinin önüne geçmenin en etkili yoludur.

Tablo 2 – Kanaat getirilmesi gereken unsurlar

Yazılı deniz iş sözleşmesi yoksa ne olur?

Yazılı sözleşmenin bulunmaması, gemi adamı açısından ihtiyati hacze engel değildir. Hizmet ilişkisi ve ücret, başka delillerle gösterilebilir. Hatta yazılı sözleşme düzenlememek işverenin kendi ihmalidir ve bu ihmal gemi adamının aleyhine yorumlanmamalıdır.

Sözleşme yokken ücretin miktarını göstermenin en güçlü yolu, önceki ayların ödeme modelidir. Örneğin gemi adamının işe başladığı ilk ay için yapılan kısmi ödeme, aylık ücretin gün sayısına bölünmesiyle kuruşu kuruşuna örtüşüyorsa, bu tek başına aylık ücretin miktarını kanıtlayan çok güçlü bir karinedir. Dilekçede bu hesabın açıkça gösterilmesi önerilir.

Hangi belge neyi ispatlar? Delil haritası

Aşağıdaki tablo, uygulamada en sık kullanılan delilleri, ispat ettikleri unsurlar ve güç dereceleriyle birlikte göstermektedir. Talepte deliller bu sıraya göre, en güçlüden başlanarak sunulmalıdır.

Tablo 3 – Delil haritası

Şirket kaşesi taşıyan belgelerin önemi Yargıtay kararlarında da vurgulanmıştır. Yargıtay 11. Hukuk Dairesi’nin 23.11.2015 tarihli, E. 2015/12947, K. 2015/12361 sayılı kararında, gemi kaptanınca düzenlenen ve gemi maliki şirketin mührünü içeren belge uyarınca alacağın varlığı ve muacceliyetinin ihtiyati hacze yeter düzeyde ispatlandığı gözetilerek talebin reddedilmesi doğru görülmemiştir. Aynı gün verilen E. 2015/12944, K. 2015/12348 sayılı kararda da çalışanların yaptıkları işleri ve maaş alacaklarını gösteren belgelerin sunulması hâlinde ihtiyati haciz koşullarının oluştuğu kabul edilmiştir.

SGK kaydındaki ücret ile gerçek ücret farklıysa

Uygulamada gemi adamlarının SGK’ya bildirilen kazançları çoğu zaman gerçek ücretlerinin altındadır. Bu durum talep açısından bir zaaf değil, doğru kullanılması gereken bir veridir. SGK kaydı hizmet ilişkisinin varlığını ve süresini ispatlar; ücretin gerçek miktarı ise banka kayıtları ve ödeme modeliyle gösterilir. Dilekçede iki delilin farklı unsurlar için sunulduğunu açıkça belirtmek, mahkemenin “çelişki” görmesini önler.

Gemi adamının gemide çalışmaya devam ettiği dönemde SGK kaydının sürüyor olması da muacceliyet açısından önemlidir: işveren, gemi adamını kendi resmî beyanıyla çalışıyor göstermekte, buna karşılık ücret ödememektedir.

Muacceliyet nasıl gösterilir?

Ret kararlarında sık rastlanan bir başka gerekçe de “alacağın muaccel olup olmadığının belirlenemediği” yönündedir. Muacceliyet için şu deliller birlikte kullanılabilir:

• Ödeme günü: Yazılı ya da sözlü sözleşmeyle kararlaştırılan ödeme günü (örneğin her ayın 10’u) ve bu günün geçtiği.
• Ödeme düzeni: Önceki ayların ücretlerinin hangi tarihlerde ödendiğini gösteren dekontlar; düzenli ödeme yapılırken belli bir aydan sonra ödemenin kesilmesi.
• İşverenin kabulü: Gecikmeyi kabul eden ve ileri bir ödeme tarihi veren yazı veya mesaj. İşverenin kendisinin ödeme takvimi önermesi, ödenmeyen maaşların muaccel olduğunun ikrarıdır.
• Resmî tespit: İdari başvuru üzerine yapılan denetimde “son birkaç aylık maaş alacağı bulunduğu” yönünde tespit.
• İhtar: Gerekirse noter veya elektronik tebligat yoluyla gönderilen ödeme ihtarı.

Mahkemelerin matbu ret gerekçeleri ve cevapları

Tablo 4 – Sık görülen ret gerekçeleri ve cevap hatları

Deniz alacağı niteliği ayrıca gösterilmeli mi?

Evet. TTK m. 1362, alacağın m. 1352’de sayılan deniz alacaklarından olduğunun da kanaat getirecek şekilde gösterilmesini arar. Gemi adamı ücreti açısından bu, m. 1352/1-(o) hükmüne açıkça dayanılması ve talep edenin gemideki görevinin belgelenmesi demektir. İstanbul Bölge Adliye Mahkemesi 12. Hukuk Dairesi’nin 25.04.2022 tarihli, E. 2022/272, K. 2022/622 sayılı kararında da kaptan ve gemi personelinin işçilik alacaklarının deniz alacağı olduğu ve bu alacak için geminin ihtiyati haczinin istenebileceği belirtilmiştir.

Bu nitelendirme yapılırken alacağın aynı zamanda m. 1320/1-(a) kapsamında gemi alacağı olduğu da belirtilmelidir. Böylece hem teminat muafiyeti (m. 1363/3), hem de gemi alacaklısı hakkının sağladığı takip imkânı (m. 1321/5) talebin dayanağına girer.

Uygulamada sık yapılan hatalar

• Birden fazla gemi adamının alacağını tek bir toplam rakam olarak yazmak; kişi ve ay bazında döküm vermemek.
• SGK’daki prime esas kazancı gerçek ücret gibi sunmak ve ardından banka kayıtlarıyla çelişkiye düşmek.
• Gemi jurnalinin yalnızca ilgili sayfasını sunup tasdik sayfasını eklememek.
• İşverenin borç ikrarı gibi en güçlü delili ek listesinin sonuna bırakmak, metinde hiç anmamak.
• Muacceliyet için ödeme gününü hiç belirtmemek.
• Ödeme günü gelmemiş ayları da talebe dahil ederek talebin bütününü tartışmalı hâle getirmek.
• Teminatsız haciz talebini sonuç kısmına yazmayı unutmak.

Delilleri nereden ve nasıl temin edebilirsiniz?

Tablo 5 – Delil temin kaynakları

Delil eksikse talepten vazgeçmeli misiniz?

Hayır. Yaklaşık ispat ölçütü, her unsurun tek bir mükemmel belgeyle ispatlanmasını aramaz; delillerin birlikte değerlendirilmesini gerektirir. SGK kaydı, jurnal ve birkaç banka dekontu bir araya geldiğinde, yazılı sözleşme bulunmayan bir dosyada bile güçlü bir kanaat oluşabilir. Ret hâlinde ise istinaf yolu ve yeni delillerle yeniden başvuru imkânı vardır.

Gemi adamı alacaklarına ilişkin genel çerçeve için Gemi Adamı Alacakları yazımıza, gemilerin ihtiyati haczinin genel kuralları için Gemi İhtiyati Haczi sayfamıza göz atabilirsiniz.

Neden Uzman Avukat Desteği Gerekli?

Yaklaşık ispat, kâğıt üzerinde basit görünen ama uygulamada en çok ret kararına yol açan konudur. Aynı delillerle hazırlanan iki dilekçeden biri kabul, diğeri ret kararıyla sonuçlanabilir; fark çoğu zaman delillerin hangi unsuru ispatlamak için sunulduğunun açıkça gösterilmesinde, ücret hesabının ödeme modeliyle doğrulanmasında ve emsal kararların doğru seçilmesindedir. İşveren tarafı için de aynı titizlik geçerlidir: ihtiyati hacze itiraz, teminat karşılığı serbest bırakma ve haksız haciz tazminatı talepleri, delillerin zayıf yönlerinin doğru tespit edilmesine bağlıdır.

2M Hukuk Avukatlık Bürosu, deniz iş hukuku ve gemilerin ihtiyati haczi çalışma alanında; İstanbul’daki Ambarlı, Haydarpaşa ve Tuzla tersaneler bölgesi ile Kocaeli’deki Gebze, Dilovası, Körfez ve İzmit limanlarındaki gemilere ilişkin dosyaları takip etmektedir. Tuzla’daki ofisimizden İstanbul Anadolu Yakası’nda Pendik, Kartal, Maltepe, Ataşehir ve Üsküdar’a; Avrupa Yakası’nda Avcılar ve Beylikdüzü bölgesine ve Türkiye genelindeki limanlarda bulunan gemilere ilişkin taleplerde destek sunuyoruz.

Delillerinizi başvurudan önce birlikte gözden geçirmek, hem gemi adamı hem işveren açısından sürecin hızını ve sonucunu belirleyen en önemli adımdır. Diğer yazılarımıza Deniz Ticaret Hukuku kategorimizden ulaşabilirsiniz.

Sıkça Sorulan Sorular