1. Kardeş Geminin İhtiyati Haczinde Yasal Dayanak ve Temel Şartlar
Türk hukukunda kardeş gemilerin (sister ships) ihtiyati haczi, 6102 sayılı Türk Ticaret Kanunu’nun (TTK) 1369. maddesinin 2. fıkrasında düzenlenmiştir. Kural olarak ihtiyati haciz, sadece deniz alacağının doğduğu gemi için mümkün olsa da (TTK m.1369/1), belirli şartların varlığı halinde borçluya ait diğer gemilerin de haczi mümkündür.
Yargı kararları ışığında kardeş gemi haczinin iki temel kümülatif şartı bulunmaktadır:
Birinci Koşul: İhtiyati haczin uygulandığı sırada, haczedilecek geminin bu deniz alacağından dolayı sorumlu olan bir kişiye ait olması gerekir.
İkinci Koşul: Deniz alacağı doğduğunda, bu sorumlu kişinin; alacağın doğduğu asıl geminin maliki, kiracısı, tahsis olunanı veya taşıtanı olması gerekir.
Bu şartlar, İstanbul Bölge Adliye Mahkemesi 14. Hukuk Dairesi’nin 23.12.2021 tarihli, 2021/2175 E. – 2021/1668 K. sayılı kararında ve Sakarya Bölge Adliye Mahkemesi 7. Hukuk Dairesi’nin 28.11.2024 tarihli, 2024/1712 E. – 2024/1726 K. sayılı ilamında açıkça vurgulanmıştır.
2. Deniz Alacağı Niteliği ve Yaklaşık İspat Koşulu
Kardeş gemi haczine karar verilebilmesi için alacağın TTK m.1352’de sınırlı olarak sayılan “deniz alacaklarından” biri olması zorunludur. TTK m.1362 uyarınca, alacaklının alacağın varlığı ve parasal değeri hakkında mahkemeye “kanaat getirecek deliller” sunması yeterli olup, kesin ispat aranmaz; “yaklaşık ispat” kuralı geçerlidir.
Somut Örnekler ve Kabul Edilen Deliller:
Gemi Adamı Alacakları: Kaptan ve personelin işçilik alacakları TTK m.1352/1-(o) uyarınca deniz alacağıdır. İstanbul BAM 43. Hukuk Dairesi (03.03.2022, 2022/266 E. – 2022/256 K.), gemi mührü taşıyan deniz iş sözleşmeleri, hizmet belgeleri ve sicil kayıtlarını yaklaşık ispat için yeterli görmüştür.
Yakıt Alacakları: TTK m.1352/1-(l) kapsamındaki yakıt bedelleri için yakıt faturaları, teslim tutanakları ve gemi kaptanı tarafından düzenlenen yazılar delil olarak kabul edilmektedir (İstanbul BAM 13. HD, 09.05.2024, 2024/689 E. – 2024/801 K.).
Taşıma Sözleşmesinden Doğan Alacaklar: Eksik yük teslimi veya zaman çarteri sözleşmesinden doğan alacaklar için çarter partiler ve Equasis kayıtları dayanak gösterilmektedir (İstanbul BAM 14. HD, 21.11.2024, 2024/1671 E. – 2024/1661 K.).
3. Maliklik ve Sorumluluk İlişkisinin Tespiti
Kardeş gemi haczinde en kritik unsur, haczedilecek gemi ile alacağın doğduğu gemi arasındaki mülkiyet veya işletme bağının ispatıdır. Mahkemeler bu bağı tespit ederken şu verileri esas almaktadır:
Equasis Kayıtları ve Bayrak Devleti Sicil Sertifikaları: Gemilerin kayıtlı maliklerinin, işletmecilerinin (ship manager) veya adreslerinin aynı olması, kardeş gemi niteliğinin tespiti için temel delildir (İstanbul BAM 13. HD, 13.11.2025, 2025/2019 E. – 2025/1875 K.).
Çıplak Gemi Kira Sözleşmeleri: Alacağın doğduğu gemi ile haczedilen geminin aynı donatan tarafından kiralama yoluyla işletilmesi durumunda da kardeş gemi haczi uygulanabilmektedir (İstanbul BAM 14. HD, 03.03.2022, 2022/221 E. – 2022/252 K.).
Filo Sigortası: Gemilerin aynı filo sorumluluk sigortası kapsamında olması ve vekaletnamelerdeki yetkililerin ayniyeti, kardeş gemi kabulü için isabetli birer karine teşkil etmektedir (İstanbul BAM 14. HD, 20.09.2023, 2023/1512 E. – 2023/1397 K.).
4. Usuli Güvenceler ve İtiraz Sınırları
Teminat: TTK m.1363 uyarınca, ihtiyati haciz talep eden alacaklının kural olarak 10.000 SDR (Özel Çekme Hakkı) tutarında teminat yatırması zorunludur.
İtirazın Kapsamı: İhtiyati hacze itirazlar İİK m.265 çerçevesinde sınırlıdır. Sahtelik iddiaları, kusur durumu veya mücbir sebep gibi esasa ilişkin savunmalar ihtiyati haciz aşamasında değil, esas dava sırasında incelenir (İstanbul BAM 43. HD, 16.03.2022, 2022/265 E. – 2022/281 K.).
Malik Değişikliği Engeli: Deniz alacağı doğduğunda geminin kiracısı olan kişinin, haciz anında geminin maliki olmaması veya geminin üçüncü bir kişiye devredilmiş olması durumunda TTK m.1369 şartları oluşmadığından haciz talebi reddedilir (Yargıtay 11. HD, 01.07.2013, 2013/9731 E. – 2013/13860 K.).
5. İkincil Kaynaklardan Edinilen Ek Bağlam
Sözleşmesel Yetki: Bazı durumlarda taraflar arasındaki “Ödeme Garanti Mektupları” gibi sözleşmelerde, borcun ödenmemesi halinde alacaklıya kardeş gemiler üzerinde doğrudan haciz veya alıkoyma hakkı tanınabilmektedir. Mahkemeler, bu tür sözleşmesel taahhütleri geçerli birer delil olarak değerlendirebilmektedir (Bakırköy 4. ATM, 25.12.2023, 2023/1216 E. – 2023/1011 K. ve İstanbul 17. ATM, 26.02.2019, 2016/225 E. – 2019/90 K.).
Organik Bağ ve Tüzel Kişilik Perdesi: Farklı şirketler üzerine kayıtlı görünen gemilerde, Equasis kayıtlarındaki adres ayniyeti veya ortaklık yapısındaki benzerlikler “organik bağ” olarak yorumlanabilmekte ve yaklaşık ispat için yeterli sayılabilmektedir; ancak bu durumun kesin tespiti esas davanın konusudur (İstanbul BAM 12. HD, 17.06.2020, 2020/595 E. – 2020/592 K.).
Görevli Mahkeme: Deniz alacaklarından kaynaklanan ihtiyati haciz taleplerinde Denizcilik İhtisas Mahkemeleri (veya bu sıfatla hareket eden Asliye Ticaret Mahkemeleri) görevlidir; görev hususu kamu düzeninden olup resen gözetilir (Bakırköy 4. ATM, 25.12.2023, 2023/1216 E. – 2023/1011 K.).
Sonuç: Kardeş gemi haczinin temelini, alacağın doğduğu andaki sorumlu kişi ile haciz anındaki malik arasındaki hukuki ve maddi süreklilik oluşturmaktadır. Bu bağın Equasis kayıtları, sicil belgeleri ve ticari sözleşmelerle yaklaşık olarak ispatlanması, haciz kararı verilmesi için yeterlidir.
Sık Sorulan Sorular
Kardeş gemi haczi hangi şartlarda mümkündür?
Kardeş gemi haczi için iki temel şart aranır: Haciz anında geminin borçluya ait olması ve deniz alacağının doğduğu anda borçlunun ilgili gemiyle malik, kiracı veya işleten sıfatıyla bağlantılı olması gerekir.
Hangi alacaklar için kardeş gemi haczi uygulanabilir?
Yakıt alacakları, gemi adamı ücretleri, taşıma sözleşmesinden doğan alacaklar ve yük hasarları gibi TTK’da sayılan deniz alacakları için uygulanabilir.
Kardeş gemi haczi için kesin ispat gerekir mi?
Hayır. Türk hukukunda “yaklaşık ispat” yeterlidir. Equasis kayıtları, gemi sicilleri, sözleşmeler ve faturalar mahkemeyi ikna edecek düzeyde sunulmalıdır.
Neden Uzman Avukat Desteği Gerekli?
Kardeş gemi haczi, deniz ticaret hukukunun en karmaşık ve teknik alanlarından biridir. Özellikle İstanbul ve Tuzla gibi yoğun gemi trafiğinin bulunduğu bölgelerde, sürecin hızlı ve doğru yönetilmesi alacağın tahsil edilip edilemeyeceğini doğrudan etkiler.
Bu süreçte;
Donatan (gemi sahibi) ile diğer gemiler arasındaki mülkiyet ve işletme bağının doğru tespiti,
Equasis kayıtları, sicil belgeleri ve ticari sözleşmelerle yaklaşık ispatın güçlü şekilde kurulması,
Deniz alacağının doğru nitelendirilmesi (yakıt, işçilik, charter vb.),
Doğru limanda ve doğru mahkemede anında ihtiyati haciz başvurusu yapılması,
Teminat, itiraz ve infaz süreçlerinin eksiksiz yürütülmesi hayati önem taşır.
En küçük bir hata; geminin limanı terk etmesine, haczin reddedilmesine veya alacağın tamamen kaybedilmesine yol açabilir. Bu nedenle sürecin deniz ticaret hukuku uzmanı bir ekip tarafından yürütülmesi gerekir.
Tuzla merkezli 2M Hukuk Avukatlık Bürosu, İstanbul başta olmak üzere tüm tersane ve liman bölgelerinde kardeş gemi haczi, ihtiyati haciz ve deniz alacağı tahsili süreçlerini hızlı, stratejik ve sonuç odaklı şekilde yönetmektedir.
Deniz ticaretinde zaman kritik bir unsurdur. Doğru hukuki adımların zamanında atılması için uzman destek almak, çoğu zaman alacağın tahsil edilmesini sağlayan en önemli faktördür.
