Bir gemi limana yanaştığı andan kalkış saatine kadar geçen süre, çoğu deniz alacağı için elinizdeki tek gerçek tahsilat penceresidir. Gemi Türk karasularını terk ettiğinde alacak ortadan kalkmaz; ama alacağı tahsil etmenin pratik imkânı büyük ölçüde ortadan kalkar. Gemi ihtiyati haczi, bu pencereyi hukuken kullanılabilir hâle getiren tek geçici koruma yoludur.

Bu sayfa, Türk hukukunda gemi ihtiyati haczinin (ship arrest) tüm aşamalarını — deniz alacağının nitelendirilmesinden teminata, infazdan geminin serbest bırakılmasına kadar — Türk Ticaret Kanunu m. 1350–1400, 1999 tarihli Cenevre Sözleşmesi ve güncel yargı kararları ışığında ele almaktadır.

Gemi İhtiyati Haczi Nedir? (What is Ship Arrest?)

Gemi ihtiyati haczi, bir deniz alacağının teminat altına alınması amacıyla geminin muhafaza altına alınmasını ve fiilen seferden menedilmesini sağlayan geçici hukuki korumadır. Amacı alacağı tahsil etmek değil, alacağın ileride tahsil edilebilmesini güvence altına almaktır. Gemi hareket ettiğinde alacaklının elinde kalan tek şey, çoğu zaman yabancı bir ülkede kurulmuş, tek gemili bir şirkete karşı kâğıt üzerinde bir alacaktır.

Neden “sadece ihtiyati haciz”?

TTK m. 1353/1 açıktır: deniz alacaklarının teminat altına alınması için geminin sadece ihtiyati haczine karar verilebilir. Bu alacaklar için gemi üzerine ihtiyati tedbir konulması veya başka bir surette geminin seferden menedilmesi istenemez. Aynı maddenin üçüncü fıkrası ters yönden aynı kapıyı kapatır: deniz alacaklarından başka alacaklar için gemi hakkında ihtiyati haciz kararı verilemez.

Uygulamada bu hüküm en çok “seferden men” talebinde sorun çıkarır. Dilekçesine ayrıca seferden men talebi yazan alacaklı, bazı mahkemelerde bu talep yüzünden ret riski almaktadır.

Seferden men, haczin sonucudur — ayrıca talep edilmez

Yargıtay 12. Hukuk Dairesi bu ayrımı net biçimde ortaya koymuştur. Yargıtay 12. HD, E. 2022/7101, K. 2023/76, T. 11.01.2023 kararında; TTK m. 1353’ün tek başına seferden men talep edilemeyeceğine ilişkin olduğu, alacaklının ihtiyati haciz talep ederken ayrıca seferden men istemesinin gerekmediği, ihtiyati haczi veren mahkemenin de seferden men kararı vermesine gerek bulunmadığı belirtilmiştir. Karara göre seferden men, TTK m. 1366 uyarınca icra müdürlüğünce yerine getirilecek zorunlu bir muhafaza işlemidir ve ihtiyati haczin doğal sonucudur.

Pratik sonuç şudur: talep dilekçesinde “geminin seferden menine” şeklinde bağımsız bir talep kurulmasına gerek yoktur; doğru olan, ihtiyati haciz kararı alındıktan sonra icra dairesinden infaz istenirken muhafaza tedbirlerinin uygulanmasını talep etmektir.

Uygulanacak hukuk: geminin bulunduğu ülke hukuku

TTK m. 1350/1 uyarınca bir geminin ihtiyaten veya icraen haczi, cebrî icra yoluyla satışı, mülkiyetin intikali ve cebrî icraya ilişkin diğer bütün işlem ve tasarruflar, geminin o işlem sırasında bulunduğu ülkenin hukukuna tabidir. Gemi Türk karasularındaysa — bayrağı ne olursa olsun — haciz süreci Türk hukukuna göre yürür. Konşimentodaki yabancı yetki veya tahkim şartı bu sonucu değiştirmez.

Hukuki Çerçeve: TTK m. 1350–1400 ve 1999 Cenevre Sözleşmesi

Türk hukukunda gemi cebrî icrası, 6102 sayılı Türk Ticaret Kanunu’nun Sekizinci Kısmında, m. 1350–1400 arasında düzenlenmiştir. Bu Kısımda özel olarak düzenlenmeyen hususlarda 2004 sayılı İcra ve İflas Kanunu hükümleri uygulanır (TTK m. 1351).

Bu hükümlerin kaynağı, 12 Mart 1999 tarihli Gemilerin İhtiyati Haczine İlişkin Milletlerarası Sözleşme’dir (International Convention on Arrest of Ships, 1999). Türkiye’nin Sözleşmeye katılması 2/3/2017 tarihli ve 6904 sayılı Kanunla uygun bulunmuş; katılma işlemi 1034 sayılı Cumhurbaşkanı Kararı ile tamamlanarak 3/5/2019 tarihli ve 30763 (Mükerrer) sayılı Resmî Gazete’de yayımlanmıştır. Anayasa m. 90 uyarınca Sözleşme kanun hükmündedir.

Buna karşılık Türkiye, 6 Mayıs 1993 tarihli Gemiler Üzerindeki İmtiyazlar ve İpotekler Hakkında Milletlerarası Sözleşme’ye ve 1952 tarihli eski ihtiyati haciz sözleşmesine taraf değildir. Doktrinde 1993 Sözleşmesi bakımından farklı görüşler bulunduğundan, bu Sözleşmeye dayanan bir iddia dilekçeye yazılmadan önce ayrıca teyit edilmelidir.

Deniz Alacağı Nedir? TTK m. 1352’deki 22 Kalemin Tam Listesi

Gemi ihtiyati haczinin tek sebebi, alacağın deniz alacağı olmasıdır (TTK m. 1353/4). Liste sınırlıdır (numerus clausus); kanunda sayılmayan bir alacak ne kadar yüksek olursa olsun gemiye haciz konulmasını sağlamaz. Bu nedenle dilekçede alacağın hangi bende girdiği açıkça yazılmalıdır.

Tablodaki son sütun, dosyanın ilerideki seyri açısından belirleyicidir. Deniz alacağı olmak ile gemi alacaklısı hakkı vermek aynı şey değildir. Örneğin yük hasarı (h bendi) deniz alacağıdır ve gemiye haciz konulmasını sağlar; ancak TTK m. 1320/1-(e) bu alacağı açıkça kapsam dışı bıraktığından gemi alacaklısı hakkı vermez. Bu ayrım hem TTK m. 1369 kapsamında hangi geminin haczedilebileceğini, hem de satış hâlinde sıra cetvelindeki yeri belirler.

Gemi İhtiyati Haczi Hangi Alacaklar İçin Uygulanabilir? (Maritime Claims Eligible for Ship Arrest)

Uygulamada Türk limanlarında en sık karşılaşılan haciz sebepleri şunlardır:

• Yakıt (bunker) ve kumanya alacakları — tedarik faturaları, bunker delivery note, teslim tutanakları
• Liman, terminal, rıhtım ve iskele ücretleri — marina ve bağlama bedelleri dâhil
• Gemi adamı ücret alacakları — MLC 2006 ve PSC süreçleriyle birlikte yürüyen dosyalar
• Navlun, sürastarya ve çarter parti uyuşmazlıkları
• Çatma ve deniz kazalarından doğan zararlar
• Yük hasarı ve taşıma sözleşmesinden doğan alacaklar — konşimento şerhleri, sörvey raporları ve LOP’lar bu dosyaların omurgasıdır
• Gemi bakım, onarım ve tersane alacakları
• Kurtarma (salvage) ve müşterek avarya alacakları
• Römorkaj, kılavuzluk ve acentelik ücretleri
• Gemi ipoteğinden ve gemi satış sözleşmesinden doğan uyuşmazlıklar

Gemi İhtiyati Haczinin Şartları: Beş Temel Süzgeç

Bir haciz talebinin kabul edilmesi için beş şartın birlikte gerçekleşmesi gerekir. Uygulamada reddedilen taleplerin neredeyse tamamı, bu beş süzgeçten birine takılmaktadır.

a) Alacak, TTK m. 1352’de sayılan bir deniz alacağı olmalıdır

Alacağın deniz alacağı olması, başlı başına ihtiyati haciz sebebidir (TTK m. 1353/4). İİK m. 257’deki genel “borçlunun mal kaçırması” gibi ek bir sebep aranmaz. Bu, gemi ihtiyati haczini genel ihtiyati hacizden ayıran en önemli kolaylıktır.

b) Alacak kural olarak muaccel olmalıdır

Vadesi gelmemiş deniz alacaklarında ise ihtiyati haciz, ancak İİK m. 257/2’deki şartlar gerçekleştiğinde — özellikle borçlunun belirli bir yerleşim yerinin bulunmaması veya taahhütlerinden kurtulmak amacıyla mallarını kaçırma hazırlığında olması hâlinde — istenebilir (TTK m. 1353/5).

c) Yaklaşık ispat sağlanmalıdır

TTK m. 1362 uyarınca alacaklının, alacağının deniz alacaklarından olduğu ve parasal değeri hakkında mahkemeye kanaat getirecek delil göstermesi yeterlidir. Tam ispat aranmaz. Ancak yaklaşık ispat, ispatsızlık değildir: fatura, konşimento, sörvey raporu, protesto mektubu (LOP), teslim tutanağı, cari hesap ekstresi gibi somut belgelerle desteklenmeyen bir talep reddedilir. Alacağın miktarı da ana para, faiz ve masraf kalemleri ayrıştırılarak hesaplanmalıdır.

d) Gemi, TTK m. 1369 kapsamında haczedilebilir olmalıdır

Alacak ile gemi arasında kanunun aradığı bağın kurulması gerekir. Bu bağ, aşağıda “Hangi Gemi Haczedilebilir?” başlığı altında ayrıntılı olarak ele alınmaktadır.

e) 10.000 SDR teminat yatırılmalıdır

TTK m. 1363/1 uyarınca teminat zorunludur ve tek istisnası gemi adamı alacaklarıdır. Ayrıntı için “10.000 SDR Teminat” başlığına bakınız.

Görevli ve Yetkili Mahkeme

Görevli mahkeme asliye ticaret mahkemesidir. TTK m. 5/2 uyarınca bir yerde birden çok asliye ticaret mahkemesi varsa, Hâkimler ve Savcılar Kurulu bunlardan birini veya birkaçını deniz ticaretine ilişkin davalara bakmakla görevlendirebilir; bu mahkemeler denizcilik ihtisas mahkemesi sıfatıyla çalışır. İstanbul’da bu görev İstanbul 17. Asliye Ticaret Mahkemesi’ne verilmiştir. İhtisas mahkemesi bulunmayan yerlerde HSK kararıyla görevlendirilen asliye ticaret mahkemeleri bakar. Denizcilik ihtisas mahkemesi ile diğer ticaret mahkemeleri arasındaki ilişki bir görev ilişkisidir ve mahkemece resen gözetilir.

Yetki: dava açılmadan önce

TTK m. 1356 pratikte en değerli hükümlerden biridir: konşimentoda “uyuşmazlıklar bayrak devleti mahkemelerinde çözümlenir” veya “Londra tahkimi” yazması, Türk mahkemesinin ihtiyati haciz kararı verme yetkisini ortadan kaldırmaz. Esasa ilişkin yetki ile teminat elde etmeye yönelik yetki birbirinden ayrılmıştır.

Türkiye’de Gemi İhtiyati Haczi Süreci: Saat Saat Yol Haritası

Gemi ihtiyati haczi, süreleri gün değil saat üzerinden işleyen bir süreçtir. Aşağıdaki tablo, tipik bir dosyanın akışını göstermektedir.

Bu tablodaki iki süre, dosyanın kaderini belirler. Üç iş günlük infaz süresi kaçırıldığında karar hükümsüz hâle gelir ve yatırılan teminat boşa gitmiş olur. Bir aylık takip/dava süresi kaçırıldığında ise ihtiyati haciz kendiliğinden kalkar; gemi çoktan gitmiş olacağından ikinci bir şans doğmaz.

Başvuruda Bulunması Gereken Bilgi ve Belgeler

Geminin kimliği

• Gemi adı ve IMO numarası — ad değişebilir, IMO numarası geminin ömrü boyunca sabittir
• Bayrak ve sicil bilgisi; çağrı işareti (call sign)
• Tescilli malik, çıplak gemi kiracısı (bareboat charterer) ve yöneten şirket bilgileri
• Geminin bulunduğu liman, rıhtım veya demirleme yeri; Türkiye acentesi

Bu bilgiler Equasis, IHS ve MarineTraffic kayıtlarından, sicil belgesinden (Certificate of Registry), konşimentodan, ordinodan ve liman kayıtlarından derlenir. Ayrıntılı bir rehber için Gemi Adı ve IMO Numarası Nereden Bulunur? yazımıza bakabilirsiniz.

Alacağa ilişkin belgeler

• Sözleşme, çarter parti, konşimento (ön ve arka yüz) ve yeminli tercümesi
• Fatura, çeki listesi, teslim tutanağı, bunker delivery note
• Bağımsız sörveyör raporu ve protesto mektupları (Letter of Protest); mümkünse gemi tarafından kaşelenip imzalanmış olanlar
• Fotoğraf, ambar planı, tahliye kayıtları
• Kalem kalem hazırlanmış zarar hesap tablosu (onarım/kumlama teklifleri, elleçleme ve nakliye giderleri, ek gözetim masrafları)
• Kardeş gemi haczi talep ediliyorsa mülkiyet bağını gösteren sicil kayıtları ve “Register” belgeleri

Yabancı dildeki belgelerin yeminli tercümesi ihmal edilmemelidir. Tercüme hataları dosyanın sonraki aşamalarında ciddi sonuç doğurabilir; örneğin konşimentodaki hasar ihbarı klozunda yer alan “ortak sörvey yapılmışsa yazılı ihbar gerekmez” istisnasının çeviride düşmesi, taşıyanın en güçlü savunmasına gerekçe yaratabilir. Tercüme, sunulmadan önce orijinal metinle karşılaştırılmalıdır.

10.000 SDR Teminat: Zorunlu mu, İstisnası Var mı?

TTK m. 1363/1 uyarınca deniz alacağını teminat altına almak üzere ihtiyati haciz isteyen alacaklının 10.000 Özel Çekme Hakkı (SDR) tutarında teminat vermesi zorunludur. Teminat nakden, banka teminat mektubuyla veya mahkemece kabul edilecek başka türde sunulabilir. Uygulamada kesin ve süresiz banka teminat mektubu tercih edilmektedir.

• Tek istisna gemi adamı alacaklarıdır. TTK m. 1320/1-(a) kapsamındaki gemi alacaklıları — yani mürettebatın ücret ve benzeri alacakları — teminat yatırma yükümlülüğünden muaftır (m. 1363/3).
• Karşı taraf teminatın artırılmasını isteyebilir. Bu istem değerlendirilirken geminin seferden alıkonulduğu süre boyunca yapılan günlük işletme giderleri ve yoksun kalınan kazançlar dikkate alınır. Ek teminat verilen sürede yatırılmazsa ihtiyati haciz kararı kendiliğinden kalkar (m. 1363/2).
• Alacaklı da azaltılmasını isteyebilir (m. 1363/4).

SDR’nin Türk lirası karşılığı, karar tarihindeki TCMB kuruna göre hesaplanır ve düzenli olarak değişir. Bu nedenle güncel tutar, başvuru öncesinde mutlaka teyit edilmelidir. Uygulamada teminatın TL cinsinden yatırılmasının zorunlu tutulması, döviz üzerinden yürüyen dosyalarda kur riski doğurduğu gerekçesiyle eleştirilmektedir (İstanbul Barosu Deniz Hukuku Komisyonu – Deniz Ticaret Odası Semineri, 1.11.2025).

İkinci ve daha ağır kalem: muhafaza masrafı avansı

Uygulamada alacaklıyı asıl zorlayan kalem, mahkemeye yatırılan 10.000 SDR teminat değil, icra dairesinin seferden men için istediği muhafaza masrafı avansıdır. İcra daireleri arasında yeknesaklık bulunmamakta; bazı daireler bir aylık, bazıları üç veya altı aylık gider üzerinden avans talep etmektedir. Bu avans, milyonlarca lirayı bulabilmekte ve teminatla birlikte alacaklıya ağır bir mali yük getirmektedir. TTK m. 1364’teki üç iş günlük süre işlerken avans tartışmasına girmemek için, avans ihtimalinin başvuru öncesinde müvekkille birlikte planlanması gerekir.

Haczin İnfazı: Seferden Men, Muhafaza ve Bildirimler

TTK m. 1366 uyarınca ihtiyati haczine karar verilen bütün gemiler, bayrağı ve hangi sicile kayıtlı oldukları dikkate alınmaksızın icra müdürü tarafından seferden menedilerek muhafaza altına alınır. İnfaz zinciri şu adımlardan oluşur:

• Haczin ve seferden menin kaptana, malike veya malik olmayan donatana ya da temsilcisine tebliği
• Gemi, tebligat yapılan kişiye yediemin sıfatıyla bırakılır; TCK m. 289’dan doğan cezai sorumluluk hatırlatılır
• Haciz tutanağında geminin adının yazılması yeterlidir; değerinin yazılması gerekmez. Taraflardan birinin istemi üzerine geminin değeri icra mahkemesince tespit edilir
• Kararın derhâl sahil güvenlik komutanlığına veya emniyet teşkilatına, liman başkanlığına ve gümrük idaresine bildirilmesi
• Uygulamayı izleyen ilk iş gününde geminin kayıtlı olduğu sicile ve yabancı bayraklı gemilerde bayrak devletinin en yakın konsolosluğuna bildirim

Gemi hâlihazırda hareket etmiş veya seferdeyse TTK m. 1367 devreye girer. Türk bayraklı gemilerde karar malike, malik olmayan donatana ve borçtan şahsen sorumlu kişiye tebliğ edilir ve on gün içinde teminat verilmesi, aksi hâlde geminin izleyen ilk seferinde icra dairesine teslimi ihtar olunur. Yabancı bayraklı gemilerde ise karar, sahil güvenlik komutanlığının yardımıyla gemi Türk karasularını terk edinceye kadar uygulanabilir.

İhtiyati haciz yalnızca gemiyi değil, borçlunun o geminin işletilmesinden elde ettiği gelir ve menfaatleri de kapsar (m. 1368/1). İcra dairesi ayrıca geminin idaresi, işletilmesi, bakımı ve korunması için gerekli her türlü önlemi almakla yükümlüdür (m. 1368/2).

Hangi Gemi Haczedilebilir? Kardeş Gemi Haczi (TTK m. 1369)

Bu madde, dosyanın en çok itiraza konu olan noktasıdır. Karşı taraf çoğu zaman “borçlu benim değil, taşıyan başka bir şirket” diyerek husumet itirazında bulunur. Cevabı TTK m. 1369’un beş bendindedir.

Hakkında deniz alacağı ileri sürülen geminin haczi (m. 1369/1)

• (a) Deniz alacağı doğduğunda geminin maliki olan kişi, haczin uygulandığı sırada da bu borçtan sorumlu ve gemi maliki ise;
• (b) Deniz alacağı doğduğunda geminin kiracısı olan kişi, haczin uygulandığı sırada da bu borçtan sorumlu ve gemi maliki ise;
• (c) Deniz alacağı gemi rehni, gemi ipoteği veya aynı nitelikte ayni bir yükümlülükle teminat altına alınmışsa;
• (d) Uyuşmazlık geminin mülkiyeti veya zilyetliğine ilişkinse;
• (e) Alacak, TTK m. 1320 uyarınca gemi alacaklısı hakkı veriyorsa.

İki noktaya dikkat edilmelidir. Birincisi, (b) bendi kiracının haciz anında malik olmasını arar; kira devam ederken salt kiracının borcu için geminin ihtiyaten haczi Türk hukuku bakımından mümkün değildir. İkincisi, (e) bendinde malik şartı aranmaz — gemi alacaklısı hakkı veren alacaklarda (mürettebat ücreti, liman resimleri, kılavuzluk, kurtarma, müşterek avarya, geminin işletilmesinin sebep olduğu zıya veya hasar) gemi, malikin kim olduğuna bakılmaksızın haczedilebilir. Bu nedenle alacağın hangi bende girdiğinin doğru belirlenmesi, husumet tartışmasının sonucunu değiştirir.

Kardeş gemi haczi (m. 1369/2 — sister ship arrest)

Alacağın doğduğu gemi Türkiye’den ayrılmışsa veya hiç uğramamışsa, aynı borçluya ait başka bir gemi haczedilebilir. Şartı şudur: haczin uygulandığı sırada gemi, deniz alacağından sorumlu olan bir kişiye ait olmalı ve alacak doğduğunda bu kişi, üzerinde alacak doğan geminin maliki, kiracısı, tahsis olunanı ya da taşıtanı olmalıdır. Kanun burada çıplak gemi kirasını, zaman çarterini ve yolculuk çarterini açıkça saymaktadır.

Kardeş gemi haczinde ispat yükü ağırdır: iki gemi arasındaki mülkiyet bağının sicil kayıtları, “Register” belgeleri ve şirket yapısını gösteren kayıtlarla ortaya konması gerekir. Geminin mülkiyetine veya zilyetliğine ilişkin uyuşmazlıklarda ise yalnızca o uyuşmazlığın konusu olan gemi haczedilebilir (m. 1369/3); bu hâlde kardeş gemi haczi mümkün değildir.

Geminin Serbest Bırakılması: Teminat, LOU ve P&I Mektupları

Haciz konulduktan sonra dosyanın seyri genellikle tek soruya iner: gemi hangi teminat karşılığında kalkacak? Kanun iki ayrı mekanizma öngörür.

a) Geminin değerinin depo edilmesi (m. 1370)

Gemi, istenildiği zaman icra dairesine teslim edilmek üzere, geminin değeri depo edilerek veya icra memurunca kabul edilecek taşınmaz rehni, gemi ipoteği ya da itibarlı bir banka kefaleti gösterilerek borçluya bırakılabilir. Burada haciz devam eder; sicildeki ihtiyati haciz kaydı korunur ve durum m. 1366’da sayılan kurumlara bildirilir.

b) Haczin kaldırılması (m. 1371)

Geminin maliki veya borçlu, geminin değerini geçmemek kaydıyla, deniz alacağının tamamı, faizi ve giderler için yeterli teminat göstererek haczin kaldırılmasını mahkemeden isteyebilir. Bu, haczin gemiden teminata kaydırılmasıdır. Önemli bir usul kuralı vardır: takibe başlandıktan sonra bu yetki icra mahkemesine geçer. Dolayısıyla esas takip açılmadan önce ve sonra başvurulacak merci farklıdır.

Teminat belirlenirken alacaklının savunması, tutarın yalnızca ana parayı değil, faiz, yargılama gideri ve vekâlet ücretini de karşılayacak şekilde tespit edilmesi; teminatın münhasıran alacaklıya tahsis edildiğinin karara yazılması ve teminat fiilen tesis edilmeden haczin kaldırılmaması yönünde kurulmalıdır.

c) Tarafların anlaşması ve P&I kulüp mektupları

TTK m. 1372 uyarınca teminatın tür ve miktarı, alacaklı ile geminin maliki veya malik olmayan donatanı arasında serbestçe kararlaştırılabilir. Uygulamada bu çoğu zaman bir P&I kulübü taahhüt mektubu (Letter of Undertaking – LOU) ile yapılır. LOU müzakeresinde şu hususlar mutlaka kontrol edilmelidir:

• Tavan tutarın faiz, masraf ve vekâlet ücretini kapsayıp kapsamadığı
• Ödeme şartı: yalnızca “kesinleşmiş karar” mı, yoksa kulüp onaylı sulh de yeterli mi
• Uygulanacak hukuk ve yetkili mahkeme; tebligata yetkili vekilin gösterilip gösterilmediği
• Zamanaşımı/hak düşürücü süre uzatımı (time extension) kaydının bulunup bulunmadığı — bu kayıt yoksa TTK m. 1326’daki bir yıllık süre işlemeye devam eder
• Yaptırım (sanctions) klozunun kapsamı
• Yeniden haciz hakkının saklı tutulup tutulmadığı

TTK m. 1373’e göre serbest bırakma için teminat verilmesi, sorumluluğun kabulü veya itiraz, def’i ya da sorumluluğu sınırlandırma hakkından vazgeçme olarak yorumlanamaz. Teminat veren kişi ise m. 1374 uyarınca her zaman teminatın azaltılmasını, türünün değiştirilmesini veya iptalini isteyebilir.

d) Yeniden haciz hakkı (m. 1375)

Serbest bırakılan gemi kural olarak aynı alacak için yeniden haczedilemez. İstisnaları şunlardır: toplam teminatın geminin değerini aşmaması kaydıyla ilk teminatın tür veya miktarının yetersiz kalması; teminatı veren kişinin borçlarını yerine getirmemesi veya âciz hâline düşmesi; geminin veya teminatın makul davranan alacaklının istemiyle ya da onun engel olamayacağı şekilde serbest bırakılmış olması. Ayrıca geminin hukuka aykırı yollarla hacizden kurtulması veya kaçması hâlinde gemi serbest bırakılmış sayılmaz.

İhtiyati Haczi Tamamlayan İşlemler: Bir Aylık Süre ve İtiraz

İhtiyati haciz geçici bir korumadır; esas takip veya davayla tamamlanmadıkça ayakta kalmaz. TTK m. 1376, İİK m. 264’ün birinci ve ikinci fıkralarındaki süreleri gemilerin ihtiyati haczinde bir ay olarak uygulatır. Genel ihtiyati hacizdeki yedi günlük süre, gemi hacizlerinde bir aya çıkarılmıştır.

Süre, haczin uygulanmasından; haciz borçlunun gıyabında yapılmışsa haciz tutanağının tebliğinden itibaren işler. Sürenin kaçırılması ihtiyati haczin kendiliğinden kalkması sonucunu doğurur. Bu nedenle infaz tarihinin dosyada net biçimde tespit edilmesi ve takvimlenmesi gerekir.

Borçlunun itirazı

Yokluğunda ihtiyati haciz kararı verilen kişi, İİK m. 265 uyarınca kararın tebliğinden itibaren yedi gün içinde itiraz edebilir. İtiraz sebepleri sınırlıdır: mahkemenin yetkisi, ihtiyati haciz sebepleri ve teminat. İtirazı inceleyecek merci TTK m. 1358’e göre belirlenir; esas hakkında dava açılmadan önce, kararı veren mahkeme yetkilidir.

Uygulamada karşı taraf çoğu zaman iki dilekçeyi birlikte verir: bir yandan TTK m. 1371 uyarınca teminat karşılığı haczin kaldırılmasını ister, diğer yandan itiraz hakkını açıkça saklı tutar. Bu iki talebin farklı hukuki nitelikte olduğu ve teminat talebinin itiraz sayılamayacağı, cevap dilekçesinde ayrıca vurgulanmalıdır.

Haksız İhtiyati Haciz ve Alacaklının Tazminat Sorumluluğu

Gemi haczi, karşı taraf için günlük on binlerce dolarlık kayıp anlamına gelebilir. Bu nedenle haksız haciz riski hafife alınmamalıdır. TTK m. 1361 uyarınca ihtiyati haciz kararı veren mahkeme, haksız çıkan alacaklı aleyhine açılacak tazminat davasını görmeye de yetkilidir. Deniz alacağının esası hakkında yurt içinde veya yurt dışında dava ya da tahkim varsa, bu yargılamanın sonuçlanması tazminat davası bakımından bekletici sorun oluşturur.

Bu tablo, teminatın da gerçek işlevini açıklar: 10.000 SDR, alacaklının cebinden çıkan bir masraf değil, karşı tarafın muhtemel zararı için kanunun öngördüğü asgari güvencedir. Karşı tarafın teminat artırımı talebi de tam olarak bu zemine dayanır.

Tuzla, İstanbul, Kocaeli ve Yalova Limanlarında Gemi Haczi (Ship Arrest in Turkish Ports)

Gemi ihtiyati haczinde coğrafya, hukuk kadar belirleyicidir. Yetki kuralı geminin fiilen bulunduğu yere bağlandığından, dosya hangi adliyede açılacaksa oradaki icra dairesi, liman başkanlığı ve gümrük idaresiyle aynı gün içinde temas kurulabilmesi gerekir. 2M Hukuk Avukatlık Bürosu, denizcilik faaliyetlerinin yoğunlaştığı şu bölgelerde hizmet vermektedir:

• Tuzla Tersaneler Bölgesi — bakım, onarım, tersane ve donatım alacakları
• İstanbul limanları — Ambarlı, Haydarpaşa, Zeytinburnu
• Kocaeli (İzmit Körfezi) limanları — Dilovası, Diliskelesi, Gebze, Körfez, Derince
• Yalova / Altınova tersaneleri

Anadolu Yakası’nda Tuzla, Pendik, Kartal, Maltepe ve Üsküdar; Kocaeli’de Gebze, Çayırova, Darıca, Dilovası, İzmit ve Körfez hattında saha ağırlıklı çalışıyoruz. Tuzla merkezli ofisimiz sayesinde gemi limandayken başvuru ve infaz aynı gün içinde tamamlanabilmektedir.

Yabancı Bayraklı Gemiler İçin Gemi İhtiyati Haczi (Ship Arrest of Foreign-Flagged Vessels)

Türk limanlarına gelen yabancı bayraklı gemiler hakkında da ihtiyati haciz kararı verilebilir. TTK m. 1350 uyarınca gemi Türk karasularındayken yapılan işlemler Türk hukukuna tabidir; m. 1366 haczin bayrağa bakılmaksızın uygulanacağını açıkça söyler; m. 1380 ve m. 1381 rehinli alacaklıların takip yollarının Türk ve yabancı bayraklı bütün gemilere uygulanacağını belirtir.

Sınır: uğraksız geçiş yapan gemiler

TTK m. 1355 yetkiyi, geminin demir attığı, şamandıraya veya tonoza bağlandığı, yanaştığı ya da kızağa alındığı yer mahkemesine bağlamıştır. Bu, fiilen bir “sefere ara verme” şartıdır. Türk Boğazlarından uğraksız geçiş yapan, hiçbir limanla temas kurmayan bir gemi hakkında Türk mahkemelerinin ihtiyati haciz kararı vermesi bu nedenle mümkün değildir. Geminin Türk limanlarıyla hukuki bağının dilekçede somut olarak ortaya konması gerekir.

Konsolosluğa bildirim

Yabancı bayraklı gemilerde icra müdürü, kararın uygulanmasını izleyen ilk iş gününde bayrak devletinin en yakın konsolosluğuna bildirimde bulunur (m. 1366/4). Satış aşamasına gelinirse m. 1384 daha ayrıntılı bir bildirim ve ilan rejimi öngörür; bu aşamada sicilin fiilen tutulduğu ülke ile bayrak devletinin farklı olabileceği gözden kaçırılmamalıdır.

Bayrak ve malik değişiklikleri

Uygulamada sıkça karşılaşılan bir durum, alacağın doğduğu tarih ile haciz tarihi arasında geminin bayrağının, adının veya tescilli malikinin değişmiş olmasıdır. Bu değişiklikler haczin önünde mutlak bir engel değildir; ancak TTK m. 1369 bakımından hangi bendin uygulanacağını değiştirir. Bu nedenle Equasis üzerinden geminin bayrak, ad ve yönetim geçmişinin çıkarılması, dilekçe hazırlanmadan önce yapılması gereken ilk işlerden biridir.

Uygulamada En Sık Karşılaşılan Ret Sebepleri

• Alacağın yanlış nitelendirilmesi. Dilekçede alacağın TTK m. 1352’nin hangi bendine girdiği yazılmamış veya yanlış bent gösterilmiş olması tek başına ret sebebidir.
• Geminin yeterince teşhis edilememesi. IMO numarası yazılmaması, aynı adlı gemilerin bulunduğu hâllerde karışıklığa yol açar.
• Yetkisiz mahkemeye başvuru. Yabancı bayraklı gemide m. 1355 dışındaki bir mahkemeye başvurulması.
• Teminatın yatırılmaması veya eksik yatırılması.
• Yaklaşık ispatın sağlanamaması. Tek taraflı, belgeye dayanmayan zarar hesapları; sörvey raporu ve protesto mektubu bulunmayan yük hasarı dosyaları.
• Malik–taşıyan bağının kurulamaması. Alacak gemi alacaklısı hakkı vermiyorsa ve borçlu haciz anında malik değilse haciz istenemez.
• Üç iş günlük infaz süresinin kaçırılması — karar geçerliliğini yitirir.
• Bir aylık takip/dava süresinin kaçırılması — haciz kendiliğinden kalkar.
• Ek teminatın süresinde yatırılmaması — m. 1363/2 uyarınca haciz kendiliğinden kalkar.
• Kardeş gemi haczinde mülkiyet bağının belgelenememesi.

Sık Sorulan Sorular

Gemi ihtiyati haczi için önce dava açmak gerekir mi?

Hayır. İhtiyati haciz, dava açılmadan önce D.İş dosyası olarak talep edilebilir. Ancak haczin uygulanmasından itibaren bir ay içinde takip talebinde bulunulmalı veya dava açılmalıdır (TTK m. 1376).

Karar aynı gün alınabilir mi?

Talep dosya üzerinden ve ivedilikle incelenir; belgeleri tam olan dosyalarda aynı gün veya ertesi gün karar alınabilmektedir. Kararın ardından üç iş günü içinde icra dairesinden infaz istenmesi zorunludur.

Dilekçede ayrıca “seferden men” talep etmeli miyim?

Hayır. Seferden men, ihtiyati haczin infazı kapsamında icra müdürlüğünce yerine getirilir ve haczin doğal sonucudur (Yargıtay 12. HD, E. 2022/7101, K. 2023/76, T. 11.01.2023). Bağımsız bir seferden men talebi TTK m. 1353 karşısında sorun yaratabilir.

Teminat yatırmadan gemi haczi mümkün mü?

Kural olarak hayır; 10.000 SDR teminat zorunludur. Tek istisna, TTK m. 1320/1-(a) kapsamındaki gemi adamı alacaklarıdır (m. 1363/3).

Konşimentoda yabancı mahkeme veya Londra tahkimi yazıyorsa Türk mahkemesi haciz kararı verebilir mi?

Evet. TTK m. 1356 uyarınca esas hakkında yabancı bir mahkeme veya hakem kurulu yetkili olsa, hatta esasa yabancı hukuk uygulanacak olsa bile, m. 1354 ve 1355’teki Türk mahkemeleri teminat elde edilmesini sağlamak üzere ihtiyati haciz kararı vermeye yetkilidir.

Borçlu gemi maliki değilse gemi yine de haczedilebilir mi?

Alacak TTK m. 1320 uyarınca gemi alacaklısı hakkı veriyorsa evet; bu hâlde malik şartı aranmaz (m. 1369/1-e). Aksi hâlde borçlunun haciz anında gemi maliki olması gerekir.

Gemi satıldıktan sonra eski borçlar için haciz uygulanabilir mi?

Alacak gemi alacaklısı hakkı veriyorsa, bu hak gemiyi takip ettiğinden malik değişikliği kural olarak engel oluşturmaz. Gemi alacaklısı hakkı vermeyen alacaklarda ise m. 1369/1-(a) ve (b) uyarınca borçlunun haciz anında malik olması arandığından malik değişikliği belirleyici olur.

Kardeş gemi haczi nedir?

Alacağın doğduğu gemi yerine, aynı borçluya ait başka bir geminin haczedilmesidir (TTK m. 1369/2). Alacak doğduğunda borçlunun ilgili gemide malik, kiracı, tahsis olunan veya taşıtan sıfatını taşıması ve haciz anında hedef geminin ona ait olması gerekir.

Haciz kaldırıldıktan sonra aynı gemi yeniden haczedilebilir mi?

Kural olarak hayır. Ancak ilk teminatın tür veya miktarının yetersiz kalması, teminatı verenin edimini yerine getirmemesi ya da geminin makul davranan alacaklının iradesi dışında serbest kalması hâllerinde yeniden haciz mümkündür (m. 1375).

Haciz haksız çıkarsa ne olur?

Haksız çıkan alacaklı aleyhine tazminat davası açılabilir; bu davaya ihtiyati haciz kararını veren mahkeme bakar (TTK m. 1361). Esas hakkındaki yargılama bekletici sorun oluşturur.

Gemi Türk karasularından çıkarsa haciz uygulanabilir mi?

Yabancı bayraklı gemilerde ihtiyati haciz kararı, sahil güvenlik komutanlığının yardımıyla gemi Türk karasularını terk edinceye kadar uygulanabilir (TTK m. 1367/1-b). Gemi karasularını terk ettikten sonra fiilî uygulama imkânı ortadan kalkar; bu hâlde kardeş gemi haczi gündeme gelir.

Neden 2M Hukuk Avukatlık Bürosu? (Why Choose 2M Hukuk Law Firm?)

Gemi ihtiyati haczi, tek bir dilekçeyle bitmeyen; başvuru, teminat, infaz, muhafaza avansı, teminata kaydırma, itiraz ve esas dava aşamalarının her birinde ayrı bir teknik karar gerektiren bir süreçtir. Bu dosyalarda hataların bedeli, çoğu zaman geri dönüşü olmayan bir kayıptır: kaçırılan üç iş günü, yanlış gösterilen bent, eksik yazılan IMO numarası ya da tavanı yanlış müzakere edilmiş bir LOU.

2M Hukuk Avukatlık Bürosu (Av. Meryem Günay), Tuzla merkezli; İstanbul–Kocaeli–Yalova liman ve tersane hattında faaliyet gösteren, gemi ihtiyati haczi ve deniz alacaklarının tahsilinde hızlı aksiyon alan, TR/EN çift dilli bir deniz ticareti uyuşmazlık bürosudur. Yerli ve yabancı gemi sahipleri, işletmeciler, charterer’lar, bunker tedarikçileri, tersaneler, yük sahipleri ve denizcilik şirketlerine hukuki danışmanlık ve temsil hizmeti sunmaktayız.

Bu dosyalarda sürecin doğru yürütülmesi neden önemlidir?

• Alacaklı tarafında: alacağın doğru bende yerleştirilmesi, gemi kimliğinin eksiksiz tespiti, delil dosyasının yaklaşık ispat ölçüsünü karşılayacak şekilde kurulması, teminat ve avansın önceden planlanması, üç iş günü ve bir aylık sürelerin takvimlenmesi.
• Borçlu / donatan tarafında: husumet ve sıfat itirazları, alacağın deniz alacağı sayılmadığı savunması, yaklaşık ispatın gerçekleşmediği itirazı, teminat artırımı talebi, m. 1371 kapsamında haczin teminata kaydırılması ve geminin en kısa sürede sefere çıkarılması.
• Her iki tarafta: P&I kulüp mektubu müzakeresi, hak düşürücü sürelerin korunması ve esas davanın stratejisiyle uyumlu bir teminat yapısının kurulması.

Deniz hukuku alanındaki diğer yazılarımıza Deniz Ticaret Hukuku arşivimizden, büromuz hakkında ayrıntılı bilgiye ise kurumsal sayfamızdan ulaşabilirsiniz.

Gemi İhtiyati Haczi İçin Hukuki Destek (Legal Assistance for Ship Arrest)

Deniz alacağınızın teminat altına alınması, gemi ihtiyati haczi başvurusu, haczin kaldırılması veya teminat müzakeresi hakkında bilgi almak için büromuzla iletişime geçebilirsiniz. Gemi limandayken saatlerin önem taşıdığı dosyalarda ilk değerlendirmeyi aynı gün yapıyoruz.