1. Alacağın Hukuki Niteliği
6102 sayılı Türk Ticaret Kanunu’nun (TTK) 1352/1-l maddesi uyarınca; geminin işletilmesi, yönetimi, korunması veya bakımı için sağlanan eşya, malzeme, kumanya, yakıt ve bu amaçlarla verilen hizmetler doğrudan “deniz alacağı” olarak kabul edilmektedir. Yargı kararlarında (İstanbul Anadolu 5. ATM – 2020/418 E. ; İstanbul 2. ATM – 2016/710 E. K, gemiye teslim edilen meyve, sebze, et, gıda ve dayanıklı tüketim malzemeleri ile mürettebata verilen yemek hizmetleri bu kapsamda değerlendirilmiştir. Bazı kararlarda bu tür alacaklar “gemi alacağı” olarak da nitelendirilmiş ve TTK 1320 vd. maddeleri uyarınca kanuni rehin hakkı doğurabileceği tartışılmıştır (Bursa 1. ATM – 2018/1560 E.
2. Görevli ve Yetkili Mahkeme
Deniz alacaklarından kaynaklanan uyuşmazlıklarda görevli mahkeme Denizcilik İhtisas Mahkemeleridir. İstanbul’da bu davalar için İstanbul 17. Asliye Ticaret Mahkemesi ve İstanbul Anadolu mahkemeleri bünyesindeki ihtisas mahkemeleri görevlendirilmiştir. Görevsiz mahkemede açılan davalar, dava şartı noksanlığı nedeniyle usulden reddedilerek dosya görevli ihtisas mahkemesine gönderilmektedir (İstanbul Anadolu 2. ATM – 2017/949 E. İstanbul 14. ATM – 2025/894 E.
3. Alacağın Tahsili İçin Başvurulabilecek Hukuki Yollar ve Davalar
Kumanya ve ihtiyaç malzemesi bedelini tahsil etmek isteyen alacaklılar aşağıdaki yollara başvurabilir:
İcra Takibi ve İtirazın İptali Davası: Alacaklı, borçlu aleyhine ilamsız icra takibi başlatabilir. Borçlunun itirazı halinde İİK m. 67 kapsamında “İtirazın İptali Davası” açılmalıdır (Yargıtay 17. HD – 2014/10935 E.İstanbul Anadolu 2. ATM – 2025/713 E.
Alacak Davası: Doğrudan genel hükümler çerçevesinde alacak davası açılması mümkündür (Yargıtay 11. HD – 2013/15215 E.
İhtiyati Haciz: TTK m. 1353 ve 1362 uyarınca, deniz alacağını teminat altına almak amacıyla gemi üzerinde ihtiyati haciz talep edilebilir. Bu yol için alacağın varlığı ve deniz alacağı niteliği hakkında mahkemeye kanaat getirecek deliller sunulmalı ve 10.000 Özel Çekme Hakkı (SDR) tutarında teminat verilmelidir (İstanbul BAM 12. HD – 2022/782 E.; Denizli BAM 4. HD – 2024/36 E.
Rehnin Paraya Çevrilmesi Yoluyla Takip: Alacağın gemi alacağı niteliğinde olduğu durumlarda, taşınır rehninin paraya çevrilmesi yoluyla takip başlatılabilir (İstanbul Anadolu 2. ATM – 2025/713 E
Kanuni Rehin Hakkı Tanınması Talebi: Davacı, gemi üzerinde TTK m. 1320 vd. uyarınca kanuni rehin hakkı tesis edilmesini talep edebilir. Ancak bazı kararlarda, kumanya alımında “zorunluluk” unsuru ispatlanamadığı takdirde rehin talebi reddedilerek sadece alacağın tahsiline karar verilmiştir (Yargıtay 11. HD – 2010/6726 E.
4. İleri Sürülebilecek İddialar ve Savunmalar
Alacaklı Tarafından: Malzemelerin geminin işletilmesi için zorunlu olduğu, kaptan veya donatanın acentesi tarafından sipariş edildiği, ürünlerin eksiksiz teslim edildiği ve alacağın likit (belirlenebilir) olduğu ileri sürülmelidir. Ayrıca geminin yurt dışına çıkma veya mal kaçırma riski ihtiyati haciz gerekçesi olarak sunulabilir.
Borçlu Tarafından: Kumanyanın yolculuğun devamı için zaruri olmadığı, siparişin yetkisiz kişilerce verildiği, ödemenin acenteye yapıldığı veya geminin çıplak kira sözleşmesiyle kiraya verilmesi nedeniyle donatanın sorumlu olmadığı (TTK m. 1127) savunulabilir (Yargıtay 11. HD – 2011/8125 E. K; İstanbul BAM 13. HD – 2019/1313 E.
5. Sunulması Gereken Deliller Mahkemelerce kabul gören temel deliller şunlardır:
Faturalar ve Sevk İrsaliyeleri: Teslim edilen ürünlerin miktarını ve bedelini gösteren belgeler.
Teslim Belgeleri: Gemi kaşesi ve kaptan imzası taşıyan eşya teslim listeleri veya mal teslim fişleri (Bursa 1. ATM – 2018/1560 E.
Ticari Defter ve Kayıtlar: Tarafların usulüne uygun tutulmuş ticari defterleri ve cari hesap dökümleri.
Yazışmalar: Sipariş taleplerini içeren e-posta yazışmaları.
Bilirkişi Raporları: Alacağın miktarı ve deniz alacağı niteliği üzerine yapılan teknik incelemeler.
Banka Kayıtları: Varsa kısmi ödemeleri gösteren dekontlar veya virman talimatları.
6. İkincil Kaynaklardan Edinilen Ek Bilgiler
İkincil kaynak niteliğindeki kararlarda şu hususlar vurgulanmıştır:
Zamanaşımı: Bu tür alacaklarda zamanaşımı süresi genel olarak TBK m. 146 uyarınca 10 yıl olarak kabul edilmektedir (İstanbul 17. ATM – 2021/72 E.
İspat Standardı: İhtiyati haciz aşamasında “yaklaşık ispat” yeterli görülmekte; kaptan imzalı belgeler ve proforma faturalar bu aşamada kanaat getirici delil sayılabilmektedir (Samsun BAM 3. HD – 2024/1905 E.
Sorumluluk: Gemi donatanı ile işleteninin organik bağı veya iktisadi özdeşliği durumunda, tüzel kişilik perdesinin aralanması yoluyla sorumluluğun genişletilebileceği belirtilmiştir (İstanbul 17. ATM – 2021/72 E.
Sık Sorulan Sorular
Gemiye kumanya veya ihtiyaç malzemesi verdim, param ödenmedi. Bu bir deniz alacağı mı?
Evet. TTK m. 1352/1-l uyarınca geminin işletilmesi, yönetimi, korunması ve bakımı için sağlanan kumanya, yakıt ve ihtiyaç malzemeleri doğrudan deniz alacağıdır. Yargı kararlarında meyve, sebze, et, gıda ürünleri ve mürettebata verilen yemek hizmetleri açıkça bu kapsamda kabul edilmiştir. Bu nedenle alacak, sıradan ticari alacaklardan daha güçlü hukuki korumaya sahiptir.
Bu tür alacaklarda hangi mahkeme görevlidir?
Kumanya ve ihtiyaç malzemesi alacakları deniz alacağı niteliğinde olduğundan, görevli mahkeme Denizcilik İhtisas Mahkemesi sıfatıyla Asliye Ticaret Mahkemesidir. İstanbul’da özellikle İstanbul 17. Asliye Ticaret Mahkemesi ve Anadolu yakasındaki ihtisas mahkemeleri görevlidir. Yanlış mahkemede açılan davalar usulden reddedilerek dosya görevli mahkemeye gönderilir; bu da ciddi zaman kaybına yol açar.
Gemiye kumanya veya ihtiyaç malzemesi verdim, param ödenmedi. Alacağımı tahsil etmek için hangi yolları kullanabilirim?
Alacaklı, somut duruma göre birden fazla hukuki yolu birlikte veya ayrı ayrı kullanabilir:
İlamsız icra takibi ve borçlu itiraz ederse itirazın iptali davası,
Doğrudan alacak davası,
İhtiyati haciz yoluyla geminin seferden alıkonulması (10.000 SDR teminatla),
Alacak gemi alacağı niteliğindeyse rehnin paraya çevrilmesi yoluyla takip,
Şartları varsa kanuni rehin hakkı tanınması talebi.
Bu yolların hangisinin seçileceği, geminin limandaki durumu ve delillerin gücüne göre belirlenir.
Neden Deniz Alacaklarında Uzman Avukat Desteği Gerekli?
Kumanya, yakıt ve ihtiyaç malzemesi alacakları kâğıt üzerinde “güçlü” görünse de, uygulamada en sık tahsil edilemeyen deniz alacakları arasındadır. Bunun temel nedeni, hukuki yolun yanlış seçilmesi ve delillerin eksik sunulmasıdır.
Uzman avukat desteği şu noktalarda belirleyicidir: Yanlış mahkemede açılan dava aylarca kaybettirir.
Deniz alacağı olmasına rağmen genel mahkemede açılan davalar usulden reddedilir; bu sırada gemi çoktan limanı terk edebilir. İhtiyati haciz fırsatı tek seferliktir. Gemi bugün Tuzla, Ambarlı veya Aliağa limanındayken haciz konulamazsa, yarın yabancı bir bayrak altında başka bir ülkede olabilir. Bu riski zamanında yönetmek uzmanlık gerektirir. Rehin hakkı her zaman otomatik doğmaz. Kumanya alacaklarında “zorunluluk” unsuru ispatlanamazsa kanuni rehin talebi reddedilebilir. Bu ayrım, ancak içtihat pratiğine hâkim bir avukat tarafından doğru kurgulanabilir. Donatan – kiracı – acente ayrımı kritik önemdedir. Yanlış kişiye husumet yöneltilmesi, davanın esasına girilmeden reddine neden olabilir. Bu nedenle özellikle İstanbul limanları, Tuzla Tersaneler Bölgesi ve yabancı bayraklı gemilere ilişkin uygulamalara hâkim, deniz ticareti hukuku alanında uzman bir ekip ile çalışmak, alacağın tahsili açısından zorunluluktur. Bu tür uyuşmazlıklarda 2M Hukuk Avukatlık Bürosu, kumanya ve ihtiyaç malzemesi alacakları, gemi ihtiyati haczi ve deniz alacaklarının tahsili konularında İstanbul merkezli uygulama tecrübesiyle öne çıkmaktadır.
