Uluslararası deniz taşımacılığında ortaya çıkan uyuşmazlıklarda en kritik konulardan biri uygulanacak hukuk, yetkili mahkeme ve tahkim yerinin belirlenmesidir. Özellikle charterparty (gemi kiralama) sözleşmeleri ve konişmentolarda yer alan Londra tahkimi ve İngiliz hukuku klozları, taraflar arasındaki uyuşmazlıkların hangi ülkede ve hangi hukuk kurallarına göre çözüleceğini belirler.
Türk mahkemelerine yansıyan kararlar incelendiğinde, bu uyuşmazlıkların çoğunlukla milletlerarası yetki itirazları, Londra tahkim şartlarının geçerliliği, konişmentodaki atıf klozlarının bağlayıcılığı ve sigortacının halefiyet hakkı etrafında şekillendiği görülmektedir.
Sunulan yargı kararları incelendiğinde, uluslararası deniz taşımacılığında ve charterparty (gemi kiralama/navlun) sözleşmelerinde uygulanacak hukuk, yetkili mahkeme ve tahkim yeri konularının, uyuşmazlıkların çözümünde temel belirleyici olduğu görülmektedir. Kararlar; milletlerarası yetki itirazları, Londra tahkim şartlarının geçerliliği, konişmentoya yapılan atıfların bağlayıcılığı ve sigortacının halefiyeti ekseninde şekillenmektedir.
1. Milletlerarası Yetki ve Uygulanacak Hukuk Seçimi (Londra Mahkemeleri ve İngiliz Hukuku)
Uluslararası charterparty ve konişmento uyuşmazlıklarında, tarafların İngiliz Hukuku’nu ve Londra İngiliz Yüksek Adalet Mahkemesi’ni (High Court of Justice) yetkili kılan sözleşme şartları, 5718 sayılı Milletlerarası Özel Hukuk ve Usul Hukuku Hakkında Kanun (MÖHUK) m. 47, m. 24/1 ve m. 29/1 kapsamında değerlendirilmektedir.
Geçerlilik Şartları: Yargı kararlarında (örn. İstanbul BAM 13. HD 2021/2325-2022/486 ; İstanbul 17. ATM 2021/352-2021/459 ), yetki şartının geçerli olabilmesi için uyuşmazlığın yabancılık unsuru taşıması, borç ilişkisinden doğması, yazılı olması, belirli bir mahkemeyi işaret etmesi ve Türk mahkemelerinin münhasır yetkisine girmemesi gerektiği vurgulanmıştır. Bu şartları sağlayan klozlar geçerli kabul edilerek Türk mahkemelerince yetkisizlik kararı verilmektedir.
Genel İşlem Koşulu ve Dürüstlük Kuralı İtirazları: Davacıların, konişmentolarda yer alan yetki ve hukuk seçimi klozlarının Türk Borçlar Kanunu (TBK) m. 20-25 kapsamında “genel işlem koşulu” veya “haksız şart” olduğu yönündeki itirazları mahkemelerce reddedilmektedir. Kararlarda, deniz yoluyla ticaret yapan tacirlerin basiretli bir iş adamı gibi davranarak bu şartları incelemesi gerektiği ve ticari hayatta yaygın olan bu klozların dürüstlük kuralına aykırı olmadığı belirtilmektedir (İstanbul BAM 12. HD 2019/785-2019/738 ; İstanbul BAM 43. HD 2020/1533-2020/40 ).
İstisnalar ve Geçersizlik Halleri:
Türkiye’deki Acentenin Aracılığı: Yargıtay 11. HD’nin 2019/3799-2020/3051 sayılı kararına göre, yabancı tacirlerin Türkiye’deki acenteleri aracılığıyla yapılan sözleşmelerden doğan uyuşmazlıklarda Türk Ticaret Kanunu (TTK) m. 105/2 uyarınca Türk mahkemelerinin münhasır yetkisi bulunmaktadır. Bu durumda yabancı mahkemeye yetki veren şart geçersiz sayılmaktadır.
Asimetrik (Tek Taraflı) Yetki Şartları: Yargıtay 11. HD’nin 2023/4563-2024/7903 sayılı kararında, konşimentoda tacirin (yük ilgilisinin) sadece Londra’da dava açabileceği, ancak taşıyıcının dilediği yetkili yargı merciinde dava açabileceği yönündeki çok seçenekli yetki şartı, sözleşmenin diğer tarafı aleyhine haksız şart oluşturduğu gerekçesiyle geçersiz kabul edilmiştir.
2. Londra Tahkimi ve Uluslararası Tahkim Kurallarının Uygulanması
Charterparty sözleşmelerinde yer alan ve konişmentolara atıf yoluyla dahil edilen Londra tahkimi şartları, Türk mahkemelerince uluslararası sözleşmeler ve iç hukuk çerçevesinde titizlikle uygulanmaktadır.
New York Konvansiyonu ve MTK: Yargıtay 11. HD (2015/7064-2015/9348 ), yabancılık unsuru taşıyan ve Londra tahkimini öngören uyuşmazlıkların 4686 sayılı Milletlerarası Tahkim Kanunu (MTK) yerine öncelikle 1958 tarihli Yabancı Hakem Kararlarının Tanınması ve İcrası Hakkında New York Konvansiyonu (m. 2/1 ve 2/2) hükümlerine göre çözümlenmesi gerektiğini ve tahkim itirazının kabulü ile görevsizlik kararı verilmesi gerektiğini hükme bağlamıştır. Diğer kararlarda ise MTK m. 4/2 uyarınca tahkim anlaşmalarının geçerliliği teyit edilmiştir (İstanbul BAM 43. HD 2022/144-2023/17 ).
Charterparty Atıfları ve Standart Formlar: Konişmentoların ön veya arka yüzünde yer alan “charterparty şartlarının (uygulanacak hukuk ve tahkim klozları dahil) konşimentoya dahil edildiği” yönündeki atıflar geçerli sayılmaktadır. Örneğin, Gencon Form (1994 edition) veya LMAA (London Maritime Arbitrators Association) kurallarına yapılan atıflar doğrultusunda uyuşmazlıkların Londra’da tahkim yoluyla çözülmesi gerektiği kabul edilerek davalar usulden reddedilmiştir (Mersin 3. ATM 2012/248-2012/48 ; Yargıtay 11. HD 2014/1949-2014/8429 ).
Belirlilik Şartı: Tahkim ve uygulanacak hukuk şartının geçerli olması için somut olarak belirlenmiş olması şarttır. İstanbul BAM 12. HD (2017/803-2018/1651 ) kararında, “COGSA uygulanırsa ABD mahkemeleri, diğer hallerde İngiliz hukuku ve mahkemeleri” şeklindeki alternatifli ve belirsiz savunmalar, geçerli bir tahkim sözleşmesi içermediği gerekçesiyle reddedilmiş ve Türk mahkemeleri yetkili bulunmuştur.
3. Konişmentonun Bağlayıcılığı ve Sigortacının Halefiyeti
Uluslararası taşımalarda ayrı bir navlun sözleşmesi düzenlenmediği veya konişmentonun charterparty’ye atıf yaptığı hallerde, TTK m. 1228 ve m. 1237 uyarınca taşıyan ile konişmento hamili arasındaki hukuki ilişkide konişmento esas alınmaktadır.
Konişmentonun ciro edilmesiyle birlikte, konişmentoda yer alan İngiliz Hukuku, Londra Mahkemeleri veya Londra Tahkimi şartları, yükü devralan alıcıyı bağlamaktadır.
TTK m. 1472 uyarınca halefiyet ilkesi gereği, hasar bedelini ödeyerek sigortalısının haklarına halef olan sigorta şirketleri de konişmentodaki veya atıf yapılan charterparty’deki yetki ve tahkim şartlarıyla bağlı kabul edilmektedir (İstanbul BAM 13. HD 2019/1905-2019/1658 ; İstanbul BAM 12. HD 2018/2026-2020/1404 ).
İkincil Kaynaklardan Elde Edilen Ek Bağlam (Bu bölüm, doğrudan charterparty metinlerine dayanmayan ancak uluslararası deniz taşıma belgeleri, konişmentolar ve genel ticari sözleşmelerdeki yetki/tahkim klozlarına ilişkin ikincil bilgi sağlayan kararlardan oluşturulmuştur.)
Farklı Yabancı Mahkeme Seçimleri: Sadece Londra mahkemeleri değil; konişmentolarda yer alan Singapur Mahkemeleri ve ABD Federal Mahkemeleri (Yargıtay 11. HD 2015/11230-2015/10685 ), Marsilya Ticaret Mahkemeleri (İstanbul BAM 12. HD 2020/147-2020/233 ) veya New York Güney Bölge Mahkemesi (İstanbul BAM 43. HD 2024/1747-2025/1913 ) gibi yabancı mahkeme yetki şartları da MÖHUK m. 47 kapsamında geçerli kabul edilerek Türk mahkemelerince yetkisizlik kararları verilmektedir.
Tahkim ve İflas Takipleri İlişkisi: Yargıtay 23. HD kararlarında (2015/397-2016/2509 ve 2016/5439-2019/1329 ), sözleşmesinde Londra Uluslararası Tahkim Mahkemesi şartı bulunan ticari uyuşmazlıklarda, alacaklının doğrudan Türkiye’de iflas yoluyla takibe girişemeyeceği; öncelikle kararlaştırılan tahkim yerinde alacağın varlığını ispatlayan bir karar alması gerektiği, iflas kararının ise devlet egemenliği gereği Türk mahkemelerince verileceği vurgulanmıştır.
Tahkim İradesinin Kesinliği: Yargıtay 11. HD’nin 2024/5356-2025/4827 sayılı kararında (bir distribütörlük sözleşmesi uyuşmazlığında), sözleşmede hem ICC Londra tahkiminin hem de İngiliz mahkemelerinin yetkisinin aynı anda düzenlenmesi çelişkili bulunmuş; tahkim iradesinin “hiçbir tereddüte mahal vermeyecek netlikte” olmaması nedeniyle tahkim şartı geçersiz sayılarak tenfiz talebi reddedilmiştir. Bu durum, uluslararası sözleşmelerde yetki ve tahkim klozlarının birbiriyle çelişmeyecek açıklıkta yazılmasının zorunlu olduğunu göstermektedir.
Kombine Taşımalar ve Bağımsız Alacak İddiaları: Davacıların, taşımanın kombine nakliye olduğu, hasarın liman depolamasında gerçekleştiği (Yargıtay 11. HD 2018/3029-2019/1043 ) veya uyuşmazlığın navlun iadesine ilişkin bağımsız bir ticari alacak olduğu (İstanbul BAM 13. HD 2021/1564-2022/378 ) yönündeki iddiaları, uyuşmazlığın temelinde taşıma akdi (konişmento) bulunduğu gerekçesiyle reddedilmiş ve yabancı mahkeme/hukuk şartları tavizsiz uygulanmıştır.
Charterparty sözleşmesinde İngiliz hukuku seçilirse Türk mahkemeleri yetkisiz mi olur?
Çoğu durumda evet. Taraflar İngiliz hukukunu ve Londra mahkemelerini seçmişse Türk mahkemeleri MÖHUK m.47 gereği yetkisizlik kararı verebilir. Ancak sözleşme Türkiye’deki bir acente aracılığıyla yapılmışsa bu durum değişebilir.
Konişmentoda yazan Londra tahkimi yük sahibini bağlar mı?
Evet. Konişmento charterparty sözleşmesine atıf yapıyorsa tahkim şartı yük sahibini bağlayabilir. Mahkemeler bu tür atıfları uluslararası deniz ticaretinin yerleşik uygulaması olarak kabul etmektedir.
Sigorta şirketi Londra tahkim şartına rağmen Türkiye’de dava açabilir mi?
Genellikle hayır. Sigorta şirketi TTK m.1472 gereği sigortalının haklarına halef olduğundan konişmentodaki tahkim veya yetki şartlarıyla bağlı kabul edilir.
Alternatif yetki klozları neden geçersiz sayılabilir?
Yetki veya tahkim şartının geçerli olması için açık ve kesin olması gerekir. Birden fazla mahkemeyi alternatifli şekilde gösteren veya çelişkili hükümler içeren düzenlemeler geçersiz sayılabilir.
Asimetrik yetki şartı nedir?
Taraflardan birinin yalnızca belirli bir mahkemede dava açabildiği, diğer tarafın ise farklı mahkemeler arasında seçim yapabildiği klozlardır. Yargıtay bu tür şartları bazı durumlarda haksız şart kabul etmektedir.
Charterparty sözleşmesi ile konişmento arasında fark nedir?
Charterparty geminin kiralanmasını düzenleyen ana sözleşmedir. Konişmento ise taşıma sırasında düzenlenen ve yük üzerindeki hakları gösteren ticari belgedir. Ancak konişmento çoğu zaman charterparty hükümlerine atıf yapar.
Neden Uzman Deniz Ticaret Hukuku Avukatı Desteği Gerekli?
Uluslararası deniz taşımacılığı uyuşmazlıkları yalnızca Türk hukukunu değil aynı zamanda birçok farklı hukuk düzenini birlikte ilgilendirir.
Bu davalarda çoğu zaman şu düzenlemeler birlikte uygulanmaktadır:
Türk Ticaret Kanunu
Milletlerarası Özel Hukuk Kuralları
Londra tahkim kuralları (LMAA)
İngiliz deniz ticareti hukuku
New York Tahkim Konvansiyonu
Bu nedenle charterparty ve konişmento uyuşmazlıklarında uzman bir deniz ticareti avukatı ile çalışmak büyük önem taşır.
Özellikle şu konularda profesyonel hukuki destek gereklidir:
milletlerarası yetki itirazları
Londra tahkimi süreçleri
gemi tutuklama davaları
navlun ve demurrage uyuşmazlıkları
sigortacının halefiyet davaları
Bu noktada 2M Hukuk Avukatlık Ofisi, deniz ticareti hukuku alanında uzman kadrosuyla özellikle İstanbul deniz ticaret hukuku avukatı, Tuzla deniz ticaret avukatı, Gebze deniz ticareti avukatı ve Yalova deniz hukuku avukatı arayan şirketler için sözleşme hazırlığı, danışmanlık ve dava süreçlerinde kapsamlı hukuki destek sağlamaktadır.
Uluslararası deniz taşımacılığında ortaya çıkan uyuşmazlıklarda erken aşamada alınacak hukuki danışmanlık, yüksek maliyetli ve uzun süren davaların önlenmesinde kritik rol oynamaktadır.
