Genel Konular

Deniz Alacağı, Gemi Haczi ve Tahsilat Yolları

Gemiye sağlanan yedek parça, teknik servis ve bakım hizmetleri karşılığında düzenlenen faturaların ödenmemesi, deniz ticaretinde en sık karşılaşılan uyuşmazlıklardandır. Bu tür alacakların deniz alacağı sayılıp sayılmadığı, kime karşı takip yapılacağı, gemiye haciz konulup konulamayacağı gibi sorular, tahsilatın kaderini doğrudan belirler.

1. Gemiye Verilen Yedek Parça Ücretinin Tahsil Yöntemleri

Yargı kararları incelendiğinde, gemiye sağlanan yedek parça ve teknik servis hizmetlerinden doğan alacakların tahsili için temel olarak icra takibi ve dava yollarının kullanıldığı görülmektedir. Tahsilat sürecinde öne çıkan hukuki mekanizmalar şunlardır:

İcra Takibi ve İtirazın İptali: Alacaklılar genellikle faturalara ve teslim belgelerine dayanarak genel haciz yoluyla ilamsız icra takibi başlatmaktadır. Borçlunun itirazı halinde, İcra ve İflas Kanunu’nun (İİK) 67. maddesi uyarınca “itirazın iptali” davası açılarak alacağın tahsili ve icra inkar tazminatı talep edilmektedir (Yargıtay 11. HD, 2023/5955 E. K; İstanbul 17. ATM, 2016/148 E.

Deniz Alacağı ve Gemi Alacaklısı Hakkı: Türk Ticaret Kanunu (TTK) m. 1352/1-(l) uyarınca, geminin işletilmesi, bakımı ve korunması için sağlanan malzeme ve teçhizat (yedek parça dahil) “deniz alacağı” niteliğindedir. Bazı durumlarda bu alacaklar, TTK m. 1320 ve m. 1235 (Eski TTK m. 946) kapsamında “gemi alacaklısı hakkı” bahşeder. Bu hak, alacaklıya gemi üzerinde kanuni rehin hakkı tanır (Bursa 1. ATM, 2018/1560 E. K; Yargıtay 11. HD, 2019/3544 E.

Gemi Üzerinde Haciz ve Seferden Men: Alacağın güvence altına alınması amacıyla gemi üzerine haciz konulması ve geminin seferden men edilmesi kararları alınabilmektedir (İstanbul 17. ATM, 2015/504 E. ; İstanbul 17. ATM, 2015/502 E. 

İspat Araçları: Alacağın varlığının ispatında; gemi kaptanı veya yetkilileri tarafından mühürlenip imzalanmış sevk irsaliyeleri, iş teslim belgeleri, servis raporları ve faturalar temel delil kabul edilmektedir (Bursa 1. ATM, 2018/1560 E. ; İstanbul 17. ATM, 2015/506 E. 

2. Acentanın Sorumluluğu ve Husumet Durumu

Yedek parçaların acenta aracılığıyla gemiye verilmesi durumunda acentanın sorumluluğu, acentanın işlemi kendi adına mı yoksa donatanı temsilen mi yaptığına göre değişmektedir:

Temsilci Sıfatı ve Pasif Husumet Yokluğu: 

Kararların çoğunda, acentanın donatan adına ve hesabına hareket ettiği, faturaların gemiye izafeten veya “C/O” (care of) ibaresiyle acentaya düzenlendiği durumlarda, acentanın şahsi sorumluluğunun bulunmadığı vurgulanmıştır. Bu tür durumlarda acentaya karşı açılan davalar “pasif husumet yokluğu” nedeniyle reddedilmektedir (İstanbul 17. ATM, 2019/387 E. K; İstanbul 17. ATM, 2016/148 E.  İstanbul Anadolu 1. ATM, 2024/763 E. K

Akdi Taraf Olma Durumu: 

Eğer acenta, donatanın acentası olduğunu ispatlayamazsa veya doğrudan akdi ilişkinin tarafı olarak fatura muhatabı olmuşsa, borcun şahsi sorumlusu olarak kabul edilebilmektedir (İstanbul BAM 12. HD, 2021/1003 E. 

3. Müteselsil Sorumluluk

Müteselsil sorumluluk konusu, taraflar arasındaki hukuki ilişkiye ve hizmetin niteliğine göre farklılık göstermektedir:

Donatan ve Kiracı Sorumluluğu: Gemiye verilen yedek parça veya tamir hizmeti geminin “denize ve yola elverişliliği” için yapılmışsa, bu işlerden dolayı donatan ile kiracının müteselsilen sorumlu olduğu kabul edilmektedir (İstanbul 17. ATM, 2015/504 E. K; İstanbul 17. ATM, 2015/502 E. K).

Gemiye Verilen Yedek Parça ve Tamir Hizmetleri – Donatanın Sorumluluğu somut örnek:

İstanbul 17. Asliye Ticaret Mahkemesi’nin 16.07.2018 tarihli kararına konu olayda; bir gemi donatanı, kendisine ait gemileri çıplak kira (bareboat charter) sözleşmesiyle üçüncü bir şirkete kiralamıştır. Daha sonra kiracının, kendi gemileri için aldığı yedek parça, tamir-bakım ve teknik hizmetleri, donatanın mülkiyetindeki gemilere verilmiş gibi göstererek fatura ettirdiği iddiası ortaya çıkmıştır. Bu faturalar gerekçe gösterilerek donatan aleyhine icra takibi başlatılmış, ödeme emrine itiraz edilmemesi üzerine takip kesinleşmiş ve gemi üzerine haciz ile seferden men kararı uygulanmıştır. Donatan ise, söz konusu hizmetlerin kendi gemisine verilmediğini, faturaların muvazaalı olduğunu ileri sürerek menfi tespit davası açmıştır. Mahkemece yapılan yargılamada;

Faturalar acenteye hitaben düzenlenmiş olsa dahi, İş teslim belgelerinde gemi kaşesi, mühür ve kaptan imzasının bulunması, Yapılan işlerin şaft, balast pompası, kaplin tamiri gibi geminin denize ve yola elverişliliğini doğrudan etkileyen tamir-bakım işleri olması hususları birlikte değerlendirilmiştir. Mahkeme; bu nitelikteki yedek parça ve tamir hizmetlerinin deniz alacağı olduğunu, hizmeti fiilen kiracı almış olsa bile, geminin denize ve yola elverişliliği için yapılmış işler bakımından donatan ile kiracının müteselsilen sorumlu olduğunu kabul etmiştir.

Bu karar somut olarak şunu göstermektedir:

Yedek parça ve tamir hizmetleri, geminin elverişliliğine ilişkinse deniz alacağıdır

Fatura acenteye kesilmiş olsa bile, hizmetin gemiye verildiği ispatlanırsa donatan sorumludur

Kiracı hizmeti almış olsa dahi, bu tür işler bakımından donatan müteselsil sorumluluktan kaçamaz

Ancak fazla veya hatalı fatura varsa, menfi tespit yoluyla bu kısım bertaraf edilebilir. Bu yönüyle karar, gemiye verilen yedek parça ve teknik servis bedellerinin tahsili bakımından uygulamada yol gösterici bir emsal niteliğindedir.

Donatan ve Gemi Yöneticisi: 

Bazı kararlarda gemi yöneticisi ile donatanın müteselsil sorumluluğuna gidilmişse de, Yargıtay bu durumda sorumluluğun her bir davalı için ayrı ayrı irdelenmesi gerektiğini belirterek müteselsil sorumluluk kararlarını bozabilmektedir (Yargıtay 11. HD, 2019/3544 E.

Acenta ile Müteselsil Sorumluluk: 

Genel kural olarak yedek parça tedarikinde acenta ile donatan arasında müteselsil sorumluluk öngörülmemiştir. Ancak acentanın akdi ilişkiye doğrudan girdiği veya özel düzenlemelerin bulunduğu haller istisnadır.

Gemiye Mal ve Hizmet Tedarikinde Acentanın Sorumluluğu somut örnek :

(İstanbul 17. Asliye Ticaret Mahkemesi – 10.11.2020)

Bir tedarikçi şirket, gemilere verilen mal ve hizmet bedellerinin tahsili amacıyla, faturaların muhatabı olarak görünen denizcilik acentesi aleyhine icra takibi başlatmış; borçlu acentenin itirazı üzerine itirazın iptali davası açmıştır. Davacı;

Faturaların acente adına düzenlendiğini, Faturalarda acentenin kaşe ve imzasının bulunduğunu, Bu nedenle bedellerden acentenin sorumlu olduğunu ileri sürmüştür. Davalı acente ise;

Kendilerinin yalnızca denizcilik acentesi olduklarını,

Faturalarda yer alan “C/O (Care Of)” ibaresinin “vasıtasıyla” anlamına geldiğini,

Malların doğrudan gemiler/donatanlar adına satın alındığını,

Kendilerinin sözleşmenin tarafı olmayıp sadece aracılık yaptıklarını savunarak pasif husumet yokluğu itirazında bulunmuştur. Mahkemece yapılan incelemede;

Faturalarda gemi ve donatan isimlerinin açıkça yer aldığı,

“C/O” ibaresinin ticari teamüllerde acentenin temsilci/aracı olduğunu gösterdiği,

Davacının da malları yabancı gemilere sattığını bildiği,

Acentenin, malı kendi adına satın aldığına veya akdi taraf olduğuna dair herhangi bir delil bulunmadığı

tespit edilmiştir. Bu gerekçelerle mahkeme; acente sıfatıyla hareket eden davalının, fatura bedellerinden şahsen sorumlu tutulamayacağına, alacağın doğrudan gemi/donatanlara ait olduğuna hükmetmiş ve davayı pasif husumet yokluğu nedeniyle reddetmiştir.

Sık Sorulan Sorular

Gemiye verilen yedek parça ve teknik servis bedeli “deniz alacağı” mıdır?

Evet. Türk Ticaret Kanunu m. 1352 uyarınca, geminin işletilmesi, bakımı ve denize elverişliliği için sağlanan yedek parça ve teknik hizmetler deniz alacağı niteliğindedir. Bu nitelik, alacaklıya gemi üzerinde haciz, ihtiyati haciz ve bazı hâllerde kanuni rehin (gemi alacaklısı hakkı) talep etme imkânı verir. Ancak her yedek parça alacağı otomatik olarak gemi alacaklısı hakkı doğurmaz; hizmetin niteliği somut olaya göre değerlendirilir.

Yedek parça acenta aracılığıyla teslim edilmişse acenta borçtan sorumlu olur mu?

Kural olarak hayır. Yargı kararlarında ağırlıklı görüş; acentanın donatan adına ve hesabına hareket eden temsilci olduğu, bu nedenle doğrudan sözleşme tarafı olmadığı sürece şahsi sorumluluğunun bulunmadığı yönündedir. Bu tür davalarda acentaya yöneltilen talepler çoğu zaman pasif husumet yokluğu nedeniyle reddedilmektedir.
Ancak acenta, sözleşmenin doğrudan tarafı gibi hareket etmişse veya temsil yetkisini ispatlayamazsa, istisnai olarak sorumlu tutulabilir.

Yedek parça bedeli için gemi haczi ve seferden men kararı alınabilir mi?

Evet, mümkündür. Alacağın deniz alacağı niteliği taşıması hâlinde, gemi üzerine haciz veya ihtiyati haciz konulabilir. Uygulamada bu yol, alacağın tahsili açısından en etkili baskı aracıdır. Özellikle geminin sefer hazırlığında olması, haczin fiilî etkisini artırır. Gemi satılsa dahi, haciz veya haciz yerine yatırılan teminat korunur.

4. İkincil Kaynaklardan Edinilen Bilgiler

Raporun bu bölümünde yer alan bilgiler, karar metinlerinde sınırlı bilgi olduğunda ek bağlam sağlayan ikincil kaynaklar olarak değerlendirilmelidir:

Görevli Mahkeme: İstanbul Anadolu 2. Asliye Ticaret Mahkemesi (2017/949 E. K), gemiye yedek parça tedarikini “deniz alacağı” (TTK m. 1352) olarak nitelendirmiş ve bu tür davalarda Deniz İhtisas Mahkemelerinin görevli olduğuna hükmederek görevsizlik kararı vermiştir.

Hizmet Bedellerinde Müteselsil Sorumluluk Örneği: Yargıtay 11. HD (2014/12251 E.  ve (2014/15674 E. K) kararlarında, fener ve kılavuzluk gibi belirli hizmet bedelleri için tarife hükümleri uyarınca donatan ve acentenin müteselsilen sorumlu olduğu belirtilmiştir. Ancak bu durumun yedek parça tedariki gibi genel ticari satışlara doğrudan teşmil edilip edilemeyeceği hususu, ilgili hizmetin özel mevzuatına bağlıdır.

İhtiyati Haciz: Gemiye sağlanan hizmet ve malzemelerden doğan deniz alacaklarının tahsilinde, geminin seferden men edilmesi ve ihtiyati haciz yolunun etkili bir yöntem olduğu, bu süreçte gemi yöneticilerinin donatan namına hareket edebileceği belirtilmiştir (İstanbul BAM 14. HD, 2017/103 E. K

İspat Zorluğu: Yedek parça satışlarında faturaların tek taraflı düzenlenmesi, servis raporlarının eksikliği veya gemi kaptanının imzasının bulunmaması durumunda davanın ispat yetersizliğinden reddedilebileceği görülmektedir (İstanbul 21. ATM, 2024/335 E. 

Sonuç: Gemiye verilen yedek parça ücreti, donatan aleyhine başlatılacak icra takibi veya gemi alacağı hakkına dayalı kanuni rehin/haciz yollarıyla tahsil edilebilir. Acenta genellikle temsilci sıfatıyla hareket ettiğinden, doğrudan sözleşme tarafı olmadığı sürece şahsen sorumlu tutulmamakta ve müteselsil sorumluluk genellikle donatan ile kiracı arasında, hizmetin geminin elverişliliğine etkisi bağlamında doğmaktadır.

Neden Uzman Deniz Hukuku Avukatı Desteği Gerekli?

Gemiye verilen yedek parça ve teknik servis alacakları, klasik ticari alacaklardan farklı olarak çok katmanlı bir hukuki yapı içerir: Yanlış Taraf Riski

Uygulamada en sık yapılan hata, acenta aleyhine dava veya icra takibi başlatılmasıdır. Oysa birçok dosyada acentanın yalnızca temsilci olduğu kabul edilmekte ve davalar usulden reddedilmektedir. Bu durum hem zaman hem de ciddi maliyet kaybına yol açar.

Deniz Alacağı – Gemi Alacaklısı Hakkı Ayrımı

Her deniz alacağı, otomatik olarak gemi alacaklısı hakkı doğurmaz. Yanlış hukuki nitelendirme; haczin reddine, hatta teminat yükümlülüklerine sebep olabilir. Bu ayrım, ancak deniz ticareti içtihatlarına hâkim uzmanlıkla doğru yapılabilir.

Müteselsil Sorumluluk Karmaşası

Donatan, kiracı, gemi yöneticisi ve acenta arasındaki ilişkiler çoğu zaman iç içedir. Yargıtay, müteselsil sorumluluğu her somut olayda ayrı ayrı değerlendirmektedir. Hatalı şekilde herkese birlikte dava açılması, davanın bozulmasına veya reddine neden olabilir.

İspat ve Delil Sorunları

Yedek parça alacaklarında;

Kaptan imzası olmayan teslim belgeleri,

Eksik servis raporları,

Tek taraflı düzenlenmiş faturalar nedeniyle davalar ispat yetersizliğinden kaybedilebilmektedir. Delillerin dava öncesinde doğru şekilde toplanması kritik önemdedir.

Süreler ve Usul Hataları

İhtiyati haciz sonrası açılması gereken davalar, hak düşürücü sürelere tabidir. Bir günlük gecikme dahi, alınmış haczin kendiliğinden hükümsüz kalmasına yol açabilir. Bu nedenle gemiye verilen yedek parça ve teknik servis alacaklarında sürecin; deniz ticareti hukuku, gemi haczi pratiği ve yerleşik Yargıtay içtihatlarını bilen uzman bir avukat tarafından yürütülmesi, alacağın gerçekten tahsil edilebilmesinin en önemli şartıdır.

1. Alacağın Hukuki Niteliği 

6102 sayılı Türk Ticaret Kanunu’nun (TTK) 1352/1-l maddesi uyarınca; geminin işletilmesi, yönetimi, korunması veya bakımı için sağlanan eşya, malzeme, kumanya, yakıt ve bu amaçlarla verilen hizmetler doğrudan “deniz alacağı” olarak kabul edilmektedir. Yargı kararlarında (İstanbul Anadolu 5. ATM – 2020/418 E. ; İstanbul 2. ATM – 2016/710 E. K, gemiye teslim edilen meyve, sebze, et, gıda ve dayanıklı tüketim malzemeleri ile mürettebata verilen yemek hizmetleri bu kapsamda değerlendirilmiştir. Bazı kararlarda bu tür alacaklar “gemi alacağı” olarak da nitelendirilmiş ve TTK 1320 vd. maddeleri uyarınca kanuni rehin hakkı doğurabileceği tartışılmıştır (Bursa 1. ATM – 2018/1560 E. 

2. Görevli ve Yetkili Mahkeme 

Deniz alacaklarından kaynaklanan uyuşmazlıklarda görevli mahkeme Denizcilik İhtisas Mahkemeleridir. İstanbul’da bu davalar için İstanbul 17. Asliye Ticaret Mahkemesi ve İstanbul Anadolu mahkemeleri bünyesindeki ihtisas mahkemeleri görevlendirilmiştir. Görevsiz mahkemede açılan davalar, dava şartı noksanlığı nedeniyle usulden reddedilerek dosya görevli ihtisas mahkemesine gönderilmektedir (İstanbul Anadolu 2. ATM – 2017/949 E.  İstanbul 14. ATM – 2025/894 E.

3. Alacağın Tahsili İçin Başvurulabilecek Hukuki Yollar ve Davalar

 Kumanya ve ihtiyaç malzemesi bedelini tahsil etmek isteyen alacaklılar aşağıdaki yollara başvurabilir:

İcra Takibi ve İtirazın İptali Davası: Alacaklı, borçlu aleyhine ilamsız icra takibi başlatabilir. Borçlunun itirazı halinde İİK m. 67 kapsamında “İtirazın İptali Davası” açılmalıdır (Yargıtay 17. HD – 2014/10935 E.İstanbul Anadolu 2. ATM – 2025/713 E. 

Alacak Davası: Doğrudan genel hükümler çerçevesinde alacak davası açılması mümkündür (Yargıtay 11. HD – 2013/15215 E. 

İhtiyati Haciz: TTK m. 1353 ve 1362 uyarınca, deniz alacağını teminat altına almak amacıyla gemi üzerinde ihtiyati haciz talep edilebilir. Bu yol için alacağın varlığı ve deniz alacağı niteliği hakkında mahkemeye kanaat getirecek deliller sunulmalı ve 10.000 Özel Çekme Hakkı (SDR) tutarında teminat verilmelidir (İstanbul BAM 12. HD – 2022/782 E.; Denizli BAM 4. HD – 2024/36 E. 

Rehnin Paraya Çevrilmesi Yoluyla Takip: Alacağın gemi alacağı niteliğinde olduğu durumlarda, taşınır rehninin paraya çevrilmesi yoluyla takip başlatılabilir (İstanbul Anadolu 2. ATM – 2025/713 E

Kanuni Rehin Hakkı Tanınması Talebi: Davacı, gemi üzerinde TTK m. 1320 vd. uyarınca kanuni rehin hakkı tesis edilmesini talep edebilir. Ancak bazı kararlarda, kumanya alımında “zorunluluk” unsuru ispatlanamadığı takdirde rehin talebi reddedilerek sadece alacağın tahsiline karar verilmiştir (Yargıtay 11. HD – 2010/6726 E. 

4. İleri Sürülebilecek İddialar ve Savunmalar

Alacaklı Tarafından: Malzemelerin geminin işletilmesi için zorunlu olduğu, kaptan veya donatanın acentesi tarafından sipariş edildiği, ürünlerin eksiksiz teslim edildiği ve alacağın likit (belirlenebilir) olduğu ileri sürülmelidir. Ayrıca geminin yurt dışına çıkma veya mal kaçırma riski ihtiyati haciz gerekçesi olarak sunulabilir.

Borçlu Tarafından: Kumanyanın yolculuğun devamı için zaruri olmadığı, siparişin yetkisiz kişilerce verildiği, ödemenin acenteye yapıldığı veya geminin çıplak kira sözleşmesiyle kiraya verilmesi nedeniyle donatanın sorumlu olmadığı (TTK m. 1127) savunulabilir (Yargıtay 11. HD – 2011/8125 E. K; İstanbul BAM 13. HD – 2019/1313 E. 

5. Sunulması Gereken Deliller Mahkemelerce kabul gören temel deliller şunlardır:

Faturalar ve Sevk İrsaliyeleri: Teslim edilen ürünlerin miktarını ve bedelini gösteren belgeler.

Teslim Belgeleri: Gemi kaşesi ve kaptan imzası taşıyan eşya teslim listeleri veya mal teslim fişleri (Bursa 1. ATM – 2018/1560 E. 

Ticari Defter ve Kayıtlar: Tarafların usulüne uygun tutulmuş ticari defterleri ve cari hesap dökümleri.

Yazışmalar: Sipariş taleplerini içeren e-posta yazışmaları.

Bilirkişi Raporları: Alacağın miktarı ve deniz alacağı niteliği üzerine yapılan teknik incelemeler.

Banka Kayıtları: Varsa kısmi ödemeleri gösteren dekontlar veya virman talimatları.

6. İkincil Kaynaklardan Edinilen Ek Bilgiler 

İkincil kaynak niteliğindeki kararlarda şu hususlar vurgulanmıştır:

Zamanaşımı: Bu tür alacaklarda zamanaşımı süresi genel olarak TBK m. 146 uyarınca 10 yıl olarak kabul edilmektedir (İstanbul 17. ATM – 2021/72 E. 

İspat Standardı: İhtiyati haciz aşamasında “yaklaşık ispat” yeterli görülmekte; kaptan imzalı belgeler ve proforma faturalar bu aşamada kanaat getirici delil sayılabilmektedir (Samsun BAM 3. HD – 2024/1905 E. 

Sorumluluk: Gemi donatanı ile işleteninin organik bağı veya iktisadi özdeşliği durumunda, tüzel kişilik perdesinin aralanması yoluyla sorumluluğun genişletilebileceği belirtilmiştir (İstanbul 17. ATM – 2021/72 E.

Sık Sorulan Sorular

Gemiye kumanya veya ihtiyaç malzemesi verdim, param ödenmedi. Bu bir deniz alacağı mı?

Evet. TTK m. 1352/1-l uyarınca geminin işletilmesi, yönetimi, korunması ve bakımı için sağlanan kumanya, yakıt ve ihtiyaç malzemeleri doğrudan deniz alacağıdır. Yargı kararlarında meyve, sebze, et, gıda ürünleri ve mürettebata verilen yemek hizmetleri açıkça bu kapsamda kabul edilmiştir. Bu nedenle alacak, sıradan ticari alacaklardan daha güçlü hukuki korumaya sahiptir.

Bu tür alacaklarda hangi mahkeme görevlidir?

Kumanya ve ihtiyaç malzemesi alacakları deniz alacağı niteliğinde olduğundan, görevli mahkeme Denizcilik İhtisas Mahkemesi sıfatıyla Asliye Ticaret Mahkemesidir. İstanbul’da özellikle İstanbul 17. Asliye Ticaret Mahkemesi ve Anadolu yakasındaki ihtisas mahkemeleri görevlidir. Yanlış mahkemede açılan davalar usulden reddedilerek dosya görevli mahkemeye gönderilir; bu da ciddi zaman kaybına yol açar.

Gemiye kumanya veya ihtiyaç malzemesi verdim, param ödenmedi. Alacağımı tahsil etmek için hangi yolları kullanabilirim?

Alacaklı, somut duruma göre birden fazla hukuki yolu birlikte veya ayrı ayrı kullanabilir:
İlamsız icra takibi ve borçlu itiraz ederse itirazın iptali davası,
Doğrudan alacak davası,
İhtiyati haciz yoluyla geminin seferden alıkonulması (10.000 SDR teminatla),
Alacak gemi alacağı niteliğindeyse rehnin paraya çevrilmesi yoluyla takip,
Şartları varsa kanuni rehin hakkı tanınması talebi.
Bu yolların hangisinin seçileceği, geminin limandaki durumu ve delillerin gücüne göre belirlenir.

Neden Deniz Alacaklarında Uzman Avukat Desteği Gerekli?

Kumanya, yakıt ve ihtiyaç malzemesi alacakları kâğıt üzerinde “güçlü” görünse de, uygulamada en sık tahsil edilemeyen deniz alacakları arasındadır. Bunun temel nedeni, hukuki yolun yanlış seçilmesi ve delillerin eksik sunulmasıdır.

Uzman avukat desteği şu noktalarda belirleyicidir: Yanlış mahkemede açılan dava aylarca kaybettirir.
Deniz alacağı olmasına rağmen genel mahkemede açılan davalar usulden reddedilir; bu sırada gemi çoktan limanı terk edebilir. İhtiyati haciz fırsatı tek seferliktir. Gemi bugün Tuzla, Ambarlı veya Aliağa limanındayken haciz konulamazsa, yarın yabancı bir bayrak altında başka bir ülkede olabilir. Bu riski zamanında yönetmek uzmanlık gerektirir. Rehin hakkı her zaman otomatik doğmaz. Kumanya alacaklarında “zorunluluk” unsuru ispatlanamazsa kanuni rehin talebi reddedilebilir. Bu ayrım, ancak içtihat pratiğine hâkim bir avukat tarafından doğru kurgulanabilir. Donatan – kiracı – acente ayrımı kritik önemdedir. Yanlış kişiye husumet yöneltilmesi, davanın esasına girilmeden reddine neden olabilir. Bu nedenle özellikle İstanbul limanları, Tuzla Tersaneler Bölgesi ve yabancı bayraklı gemilere ilişkin uygulamalara hâkim, deniz ticareti hukuku alanında uzman bir ekip ile çalışmak, alacağın tahsili açısından zorunluluktur. Bu tür uyuşmazlıklarda 2M Hukuk Avukatlık Bürosu, kumanya ve ihtiyaç malzemesi alacakları, gemi ihtiyati haczi ve deniz alacaklarının tahsili konularında İstanbul merkezli uygulama tecrübesiyle öne çıkmaktadır.

1. Alacağın Hukuki Niteliği: Deniz Alacağı

 6102 sayılı Türk Ticaret Kanunu (TTK) m. 1352/1-l bendi uyarınca; geminin işletilmesi, yönetimi, korunması veya bakımı için sağlanan eşya, malzeme, kumanya, yakıt ve teçhizat ile bu amaçlarla verilen hizmetlerden doğan alacaklar açıkça “deniz alacağı” olarak tanımlanmıştır. Meyve, sebze, et ve benzeri gıda maddelerinin (kumanya) gemiye tedarik edilmesi bu kapsamda değerlendirilmektedir. Yargı kararları, bu tür alacakların deniz ticareti hukukuna özgü usullerle takip edilmesi gerektiğini istikrarlı bir şekilde vurgulamaktadır (Antalya BAM 11. HD-2017/556 K, İstanbul Anadolu 2. ATM-2025/713 K).

2. Başvurulabilecek Temel Hukuki Yollar

A. İhtiyati Haciz ve Geminin Seferden Men Edilmesi 

TTK m. 1353 uyarınca, deniz alacaklarının teminat altına alınması için geminin ihtiyati haczine karar verilebilir. Kumanya alacaklısı, alacağının varlığına ve miktarına dair mahkemeye kanaat getirecek delil (fatura, sevk irsaliyesi, teslim tutanağı vb.) sunduğunda gemi üzerine ihtiyati haciz koydurabilir (Antalya BAM 11. HD-2017/556 

Örnek Olay: Gemiye Verilen Kumanya Bedelinin Tahsili

Bir kumanya tedarikçisi şirket, M/V INA adlı gemiye farklı tarihlerde yiyecek ve hizmet temininde bulunmuş, ancak düzenlenen faturalar gemi donatanı tarafından ödenmemiştir. Bunun üzerine alacaklı, kumanya bedelinin tahsili amacıyla dava açmış; dava sürecinde gemi hakkında seferden men (ihtiyati tedbir) kararı alınmıştır. Geminin seferine devam edebilmesi için, geminin yeni maliki adına acente tarafından icra dosyasına nakdi teminat yatırılmış, alınan tedbir gemi üzerinden kaldırılarak teminat üzerine kaydırılmıştır. Bu sırada gemi el değiştirmiş ve yeni malik, davaya fer’i müdahil olarak katılmıştır. Yeni malik; kumanya alacağının zamanaşımına uğradığını, kendisinin önceki donatanın borcundan sorumlu olmadığını ve yatırılan teminatın kendisine iade edilmesi gerektiğini ileri sürmüştür.

İlk derece mahkemesi; Zamanaşımı itirazının asıl borçlu tarafından süresinde ileri sürülmediğini, Fer’i müdahilin tek başına zamanaşımı def’inde bulunamayacağını, Kumanya bedelinin alacaklı tarafından ispatlandığını kabul ederek davayı kabul etmiş, teminatın iadesi talebini reddetmiştir. Karar Yargıtay incelemesine gelmiş; Yargıtay 11. Hukuk Dairesi, kumanya alacağının varlığını, teminatın korunmasını ve fer’i müdahilin sınırlı haklara sahip olduğunu vurgulayarak yerel mahkeme kararını onamıştır. (Yargıtay 11. HD-2012/1298 

B. İcra Takibi ve İtirazın İptali Davası 

Alacaklı, ödenmeyen kumanya bedelleri için ilamsız icra takibi başlatabilir. Borçlunun (donatan veya işleten) takibe itiraz etmesi durumunda, İİK m. 67 uyarınca “itirazın iptali davası” açılması gerekmektedir.

Somut Örnek: MV … ve MV … isimli gemilere kuru kumanya tedarik eden bir firma, faturaların ödenmemesi üzerine başlattığı icra takibine yapılan itirazı, Denizcilik İhtisas Mahkemesi’nde açtığı itirazın iptali davası ile gidermiş; mahkeme %20 icra inkar tazminatına ve asıl alacağın tahsiline hükmetmiştir (İstanbul 17. ATM-2019/160 

Somut Örnek: Gemi malzemesi satışından doğan alacak için başlatılan “Örnek 7” ilamsız takipte, ticari defterler ve faturaların delil kabul edilmesiyle itiraz iptal edilmiş ve takibin devamına karar verilmiştir (İstanbul 11. ATM-2018/913 

C. Alacak Davası ve Kanuni Rehin Hakkı Talebi 

Alacaklı, doğrudan bir alacak davası açarak kumanya bedelinin tahsilini talep edebilir. Bazı durumlarda alacaklılar, alacağın “gemi alacağı” niteliği gereği gemi üzerinde “kanuni rehin hakkı” tanınmasını da talep etmektedir. Ancak güncel yargı pratiğinde, kredili işlemlere dayanan kumanya satışlarında kanuni rehin hakkı talebi genellikle reddedilmekte, sadece alacağın tahsiline hükmedilmektedir (Yargıtay 11. HD-2013/15215 , 2011/8125).

3. Usuli Gereklilikler ve Dikkat Edilmesi Gereken Hususlar

Görevli Mahkeme: Kumanya alacağı TTK m. 1352 kapsamında bir deniz alacağı olduğundan, uyuşmazlıkların çözümünde “Denizcilik İhtisas Mahkemeleri” (veya bu sıfatla hareket eden Asliye Ticaret Mahkemeleri) görevlidir. Genel ticaret mahkemelerinde açılan davalar görevsizlik nedeniyle reddedilmektedir (İstanbul Anadolu 9. ATM-2016/745  İstanbul 14. ATM-2016/278 

Husumet (Doğru Borçlu): Alacak davası veya icra takibi doğrudan gemi donatanına veya işletenine yöneltilmelidir. Gemi acentesi, TTK m. 119/2 uyarınca mal bedellerinden şahsen sorumlu tutulamaz; bu nedenle acenteye karşı açılan davalar husumet yokluğu nedeniyle reddedilebilir (Yargıtay 19. HD-2014/4441 

İspat Araçları: Teslimatın yapıldığını gösteren kaptan imzalı makbuzlar, sevk irsaliyeleri, e-arşiv faturaları ve ticari defter kayıtları en kritik delillerdir. Faturalara 8 gün içinde itiraz edilmemesi, içeriğinin kabul edildiğine dair karine teşkil eder (İstanbul 17. ATM-2019/160, İstanbul 11. ATM-2018/913).

Sonuç: Gemiye kumanya sağlayan kişi; öncelikle ihtiyati haciz yoluyla gemiyi seferden men ederek alacağını güvenceye alabilir, ardından Denizcilik İhtisas Mahkemesi’nde icra takibi veya itirazın iptali davası açarak alacağını faizi ve icra inkar tazminatı ile birlikte tahsil edebilir.

Merak Edilenler ve Uygulamada Karşılaşılan Sorular

Kumanya alacağı için gemi hakkında alınan ihtiyati tedbir veya yatırılan teminat, gemi satıldıktan sonra yeni malik tarafından geri alınabilir mi?

Hayır. Yargıtay 11. Hukuk Dairesi’nin 06.12.2012 tarihli kararına göre; kumanya alacağı nedeniyle geminin seferden men edilmesi üzerine geminin seferine devam edebilmesi için yatırılan nakdi teminat, gemi sonradan el değiştirmiş olsa dahi yeni malik tarafından geri istenemez.
Tedbir, gemi yerine teminat üzerinde devam eder ve alacak kesinleşinceye kadar korunur.

Yeni gemi maliki, kumanya alacağına karşı zamanaşımı def’inde bulunabilir mi?

Hayır. Kararda açıkça belirtildiği üzere; fer’i müdahil sıfatıyla davaya katılan yeni gemi maliki, davalı donatan adına zamanaşımı def’inde bulunamaz. Zamanaşımı itirazı yalnızca asıl borçlu tarafından süresi içinde ileri sürülebilir; aksi hâlde mahkemece re’sen dikkate alınamaz.

Gemi limandayken hangi adım alacağı gerçekten güvence altına alır?

En etkili yol, ihtiyati hacizdir. Mahkemeler, kumanya alacaklarında fatura, sevk irsaliyesi ve teslim tutanağı gibi belgelerle yaklaşık ispatın sağlanması hâlinde, geminin seferden men edilmesine karar verebilmektedir. Bu adım atılmadan gemi limanı terk ederse, alacağın fiilen tahsili çoğu zaman imkânsız hâle gelir.

Borçlu olarak acente mi, donatan mı muhatap alınmalı?

Bu ayrım kritik önemdedir. Gemi acentesi, kural olarak kumanya bedelinden şahsen sorumlu değildir. Takibin veya davanın doğrudan gemi donatanına ya da işletenine yöneltilmesi gerekir. Aksi hâlde dosya, esasa girilmeden husumet yokluğu nedeniyle reddedilebilir.

Kumanya alacağı için gemi üzerinde rehin hakkı her zaman doğar mı?

Hayır. Her kumanya alacağı otomatik olarak kanuni rehin hakkı vermez.
Yargı uygulamasında özellikle kredili ve rutin tedariklerde, “zorunluluk” unsuru ispatlanamazsa rehin talepleri reddedilmekte, sadece alacağın tahsiline karar verilmektedir. Bu nedenle rehin talebi dikkatle kurgulanmalıdır.

Neden Bu Tür Alacaklarda Uzman Avukatla Hareket Edilmeli?

Kumanya alacakları, teoride güçlü; pratikte ise en hızlı kaybedilen deniz alacakları arasındadır. Bunun sebebi çoğu zaman alacağın değil, usulün yanlış kurulmasıdır.

Yanlış kişiye yöneltilen takipler

Yanlış mahkemede açılan davalar

Gemi limandayken haciz fırsatının kaçırılması

Rehin hakkının hatalı ileri sürülmesi

Yabancı bayraklı gemilerde zaman baskısının yönetilememesi özellikle İstanbul limanları, Tuzla Tersanesi, marina ve transit liman uygulamalarında sıkça görülür. Bu nedenle kumanya, yakıt ve gemi ihtiyaç malzemesi alacaklarında; liman pratiğini, ihtiyati haciz refleksini ve deniz ticareti yargısını bilen bir hukukçu ile ilerlemek, çoğu zaman alacağın tahsil edilip edilememesini belirler. İstanbul merkezli deniz ticareti uyuşmazlıklarında uygulama tecrübesi bulunan 2M Hukuk Avukatlık Bürosu, kumanya ve gemi tedarik alacaklarının hızlı haciz, doğru husumet ve etkin tahsil stratejileriyle takip yapmaktadır.

1. Hizmetlerin Hukuki Niteliği ve Deniz Alacağı Tanımı 

Yargı kararları uyarınca; geminin bağlama, koruma, bakım, onarım ve liman hizmetleri (iskele kirası, elektrik temini, iş güvenliği personeli, yangın önleme, palamar, römorkaj, pilotaj, atık alım vb.) 6102 sayılı Türk Ticaret Kanunu’nun (TTK) 1352. maddesi kapsamında “Deniz Alacağı” olarak kabul edilmektedir.

TTK 1352/1-l bendi: Geminin işletilmesi, yönetimi, korunması ve bakımı için sağlanan eşya, malzeme, kumanya, yakıt, teçhizat ve bu amaçla verilen hizmetler deniz alacağıdır.

TTK 1352/1-n bendi: Liman, kanal, dok, iskele ve rıhtım, diğer su yolları ile karantina için ödenecek resimler ve diğer paralar deniz alacağı sayılmaktadır.

Sözleşme Niteliği: Bağlama sözleşmeleri, yargı kararlarında “saklama sözleşmesi” niteliğinde olup geminin korunması için verilen bir hizmet olarak değerlendirilmektedir.

2. Alacağın Tahsili İçin Başvurulabilecek Hukuki Yollar ve Davalar 

Alacaklılar, söz konusu hizmet bedellerini tahsil etmek için aşağıdaki hukuki yollara başvurabilirler:

İhtiyati Haciz (TTK 1353): Deniz alacaklarının teminat altına alınması için geminin ihtiyati haczine karar verilebilir. Bu talep için TTK 1363 uyarınca 10.000 Özel Çekme Hakkı (SDR) tutarında teminat verilmesi zorunludur.

İlamsız İcra Takibi ve İtirazın İptali Davası: Alacaklılar, icra müdürlükleri aracılığıyla ilamsız takip başlatabilir. Borçlunun itirazı halinde, İcra ve İflas Kanunu (İİK) 67. maddesi uyarınca “İtirazın İptali” davası açılmaktadır.

Taşınır Rehninin Paraya Çevrilmesi Yoluyla Takip: Bazı durumlarda alacağın gemi alacağı hakkı (kanuni rehin) vermesi nedeniyle bu takip yolu da kullanılmaktadır. Ancak TTK 1259 uyarınca rehin hakkının 1 yıllık zamanaşımına tabi olduğu unutulmamalıdır.

Sıra Cetveline İtiraz Davası: Geminin satılması durumunda, alacağın önceliğini korumak adına düzenlenen sıra cetveline karşı dava açılabilir.

3. İspat Yöntemleri ve Deliller 

Deniz alacaklarının ispatında, özellikle ihtiyati haciz aşamasında “yaklaşık ispat” kuralı geçerlidir (TTK 1362). Tam ispat aranmaz; mahkemeye alacağın varlığı ve miktarı hakkında kanaat getirecek delillerin sunulması yeterlidir.

Kabul Edilen Temel Deliller:

Yazılı Sözleşmeler ve E-postalar: Taraflar arasındaki hizmetin kapsamını ve günlük ücretleri (örneğin günlük iskele kirası) belirleyen e-posta yazışmaları ve sözleşmeler bağlayıcı delil kabul edilmektedir.

Faturalar ve Ticari Defterler: E-arşiv faturaları, cari hesap ekstreleri ve usulüne uygun tutulmuş ticari defterler (sahibi lehine delil niteliğinde) ispat vasıtasıdır.

Gemi Kayıtları ve İmzalı Belgeler: Gemi kaptanının imzasını ve mührünü taşıyan iş listeleri, proforma faturalar, teslim tutanakları, gemi jurnal kayıtları ve marina giriş-çıkış çizelgeleri.

Resmi Kurum Kayıtları: Liman Başkanlığı’ndan alınan geminin limanda kaldığı süreyi gösteren kayıtlar.

Bilirkişi İncelemesi: Hizmetin zorunluluğu, emsal bedelleri ve hesaplamalar için mahkemece alınan bilirkişi raporları.

Tanık Beyanları: Hizmetin fiilen verildiğine dair tanık anlatımları.

4. Görevli Mahkeme Yargı kararlarında istikrarlı bir şekilde, bağlama, koruma ve liman hizmetlerinden kaynaklanan uyuşmazlıkların TTK’nın 5. kitabında düzenlenen deniz ticaretine ilişkin hükümler kapsamında olduğu belirtilmektedir. Bu nedenle, bu davalarda Denizcilik İhtisas Mahkemeleri (bulunmayan yerlerde bu sıfatla Asliye Ticaret Mahkemeleri) görevlidir. İstanbul özelinde İstanbul 17. Asliye Ticaret Mahkemesi yetkili ve görevli merci olarak işaret edilmektedir.

5. İkincil Kaynaklardan Edinilen Ek Bağlam İkincil kaynak niteliğindeki kararlar (İstanbul 14. ATM, İstanbul Anadolu 5. ATM, İstanbul 2. ATM vb.) şu ek hususları vurgulamaktadır:

Yat bağlama sözleşmelerinin erken feshi durumunda peşin ödenen bedelin iadesi talepleri de deniz alacağı kapsamında değerlendirilerek Deniz İhtisas Mahkemeleri’ne yönlendirilmektedir.

Gemiye sağlanan yakıt, yedek parça tedariki ve gümrük müşavirliği gibi hizmetler de TTK 1352/1-l uyarınca geminin işletilmesi ve korunması kapsamında deniz alacağı sayılmakta; bu alacakların tahsilinde de fatura, sevk irsaliyesi ve teslim listeleri temel ispat araçları olarak kullanılmaktadır. Bir yazı önerisi.

Donatanın, kiracının aldığı hizmetlerden (tamirat, akaryakıt vb.) müteselsil sorumlu olabileceği, ancak bu durumda hizmetin doğrudan ilgili gemiye verildiğinin somut delillerle (gemi kaşeli irsaliyeler vb.) ispatlanması gerektiği belirtilmektedir.

Marina, iskele ve liman hizmetleri gerçekten “deniz alacağı” sayılır mı?

Evet. Yargı kararları istikrarlı şekilde; iskele kirası, bağlama, elektrik, su, palamar, römorkaj, pilotaj, yangın önleme, iş güvenliği ve atık alım hizmetlerini Türk Ticaret Kanunu’nun 1352. maddesi kapsamında deniz alacağı olarak kabul etmektedir.
Özellikle TTK 1352/1-l ve 1352/1-n bentleri, bu hizmetlerin geminin işletilmesi ve korunması için zorunlu olduğunu açıkça ortaya koyar.

Bağlama sözleşmesi basit bir kira mı, yoksa daha güçlü bir hak mı doğurur?

Bağlama ve marina sözleşmeleri, yargı içtihatlarında çoğunlukla saklama sözleşmesi niteliğinde kabul edilir.
Bu nitelendirme önemlidir; çünkü hizmet yalnızca yer tahsisi değil, geminin fiilen korunmasını da kapsar. Bu nedenle doğan alacaklar, sıradan kira alacaklarından farklı olarak deniz ticareti hukuku rejimine tabidir.

Gemi limandayken hangi hukuki yol en hızlı sonuç verir?

En etkili yol, ihtiyati hacizdir.
TTK 1353 uyarınca deniz alacakları için gemi üzerine ihtiyati haciz konulabilir. Bu sayede geminin seferden men edilmesi sağlanır ve alacak fiilen güvence altına alınır.
Bu aşamada alacaklının 10.000 SDR teminat yatırması zorunludur (TTK 1363).

İcra takibi açmak yeterli olur mu, yoksa dava şart mı?

Uygulamada genellikle iki aşamalı yol izlenir:
Önce ilamsız icra takibi başlatılır
Borçlu itiraz ederse → İtirazın iptali davası açılır
Bu davalar, Denizcilik İhtisas Mahkemelerinde görülür. Yanlış mahkemede açılan davalar, alacağın haklılığına bakılmadan görevsizlik nedeniyle reddedilir.

Bu tür alacaklarda mahkeme hangi delilleri yeterli görüyor?

İhtiyati haciz ve dava aşamasında tam ispat değil, yaklaşık ispat yeterlidir. Uygulamada kabul gören başlıca deliller şunlardır:
Yazılı sözleşmeler ve e-posta yazışmaları
E-arşiv faturalar ve cari hesap dökümleri
Kaptan imzalı iş listeleri ve gemi kaşeli belgeler
Liman Başkanlığı kayıtları (geminin limanda kaldığı süre)
Marina giriş–çıkış çizelgeleri
Bilirkişi raporları
Bu belgelerle alacağın varlığı mahkemede kanaat oluşturacak düzeyde ortaya konulabilir.

Neden Bu Tür Alacaklarda Uzman Avukat Desteği Gerekli?

Liman, marina ve bağlama hizmetlerinden doğan alacaklar teoride güçlü, ancak pratikte en sık kaybedilen deniz alacakları arasındadır. Bunun nedeni çoğu zaman alacağın haklılığı değil, usul hatalarıdır.

Uygulamada sık yapılan hatalar:

Yanlış borçluya (acenteye) yönelme

Yanlış mahkemede dava açılması

Gemi limandayken haciz fırsatının kaçırılması

Rehin hakkı ile deniz alacağı kavramlarının karıştırılması

SDR teminat sürecinin eksik veya geç işletilmesi

Özellikle İstanbul limanları, Tuzla Tersanesi, marinalar ve transit limanlarda gemilerin kısa sürede hareket etmesi, bu alacakları zamanla yarışılan dosyalar hâline getirir. Bu nedenle liman, marina ve gemi bağlama alacaklarında; deniz ticareti pratiğini bilen, ihtiyati haczi doğru kurgulayan ve Denizcilik İhtisas Mahkemeleri uygulamasına hâkim bir hukukçu ile ilerlemek kritik önemdedir. İstanbul merkezli deniz ticareti uyuşmazlıklarında 2M Hukuk Avukatlık Bürosu, bağlama, marina ve liman hizmetlerinden doğan alacakların hızlı haciz, doğru mahkeme ve etkin tahsil stratejileriyle takibini yürütmektedir.

 Gemi Yakıt ve Akaryakıt Tedarikinden Doğan Alacaklar, İspat Vasıtaları ve Başvurulabilecek Hukuki Yollar

Bu çalışma, gemiye yakıt sağlayan kişi veya kurumların alacaklarını tahsil edememeleri durumunda başvurabilecekleri dava türlerini, ispat yöntemlerini ve ihtiyati tedbir mekanizmalarını sunulan yargı kararları ışığında analiz etmektedir.

1. Başvurulabilecek Dava Türleri ve Hukuki Yollar

Yargıtay ve Bölge Adliye Mahkemesi kararları, yakıt tedarikçilerinin başvurabileceği temel yolları şu şekilde sınıflandırmaktadır:

Alacak Tahsili Davası: Yakıt bedelinin doğrudan donatandan veya işletenden tahsili amacıyla açılan davadır. (Yargıtay 11. HD, 2016/10463 E. K; 2013/17157 E. K)

Kanuni Rehin Hakkı Tanınması ve Tesisi Davası: TTK’nın 1320 (Eski TTK 1235/6) maddesi uyarınca, yakıt alacağının “gemi alacağı” niteliğinde olduğu ve gemi üzerinde kanuni rehin hakkı verdiği iddiasıyla açılan davadır. Bu dava ile alacağın gemi ve teferruatı üzerinden tahsili amaçlanır. (Yargıtay 11. HD, 1998/8202 E. K; 2010/15203 E. K)

İtirazın İptali Davası: Alacaklının başlattığı icra takibine borçlunun itiraz etmesi halinde, takibin devamını sağlamak amacıyla açılan davadır. (İstanbul Anadolu 5. ATM, 2020/418 E. K; Yargıtay 11. HD, 2023/542 E. K)

İhtiyati Haciz ve Seferden Men: Deniz alacağı niteliğindeki yakıt alacağını teminat altına almak için geminin ihtiyaten haczine ve seferden men edilmesine karar verilmesi talep edilebilir. (Sakarya BAM 7. HD, 2024/638 E. K; İstanbul BAM 13. HD, 2021/2073 E. K)

Rehnin Paraya Çevrilmesi Yoluyla Takip: Gemi alacaklısı hakkına dayanarak doğrudan rehnin paraya çevrilmesi usulüyle icra takibi başlatılabilir. (İstanbul 17. ATM, 2016/289 E. Ka)

İflas Sıra Cetveline İtiraz (Kayıt Terkin) Davası: Borçlunun iflası halinde, yakıt alacağının rüçhanlı (öncelikli) olduğunu ileri sürerek sıra cetvelindeki yerin düzeltilmesi talep edilebilir. (İstanbul BAM 17. HD, 2018/384 E. K)

2. Alacağın İspatı ve Gerekli Belgeler

Yargı kararlarında, yakıtın teslim edildiğinin ve borcun varlığının ispatı için aşağıdaki delillerin önemi vurgulanmaktadır:

Yakıt Teslim Makbuzları (Bunker Delivery Note – BDN): Gemi mührünü, kaptanın veya başmühendisin imzasını taşıyan teslim belgeleri en güçlü ispat vasıtasıdır. (Yargıtay 11. HD, 2009/5700 E. K; 2011/8130 E. K; İstanbul 17. ATM, 2017/397 E. K)

Faturalar ve Sevk İrsaliyeleri: Tedarik edilen yakıtın miktarını ve bedelini gösteren belgelerdir. (İstanbul BAM 12. HD, 2024/1257 E. 

Ticari Defterler ve Kayıtlar: Tarafların usulüne uygun tutulmuş ticari defterleri ve cari hesap bakiyeleri alacağın likit olduğunu kanıtlamada kullanılır. (Yargıtay 11. HD, 2023/542 E. ; 2019/914 E. 

Yazışmalar ve Sipariş Onayları: E-posta yazışmaları, faks mesajları ve “booking note” olarak adlandırılan sipariş onay belgeleri. (Yargıtay 11. HD, 2016/5775 E. ; 2019/914

Bilirkişi İncelemesi: Alacak miktarının, faiz hesaplamalarının ve yabancı hukuk unsuru varsa ilgili ülke hukukunun tespiti için bilirkişi raporu alınmaktadır. (Yargıtay 11. HD, 2019/1294 E. Kaynak)

3. Somut Örnekler Üzerinden Analiz

Kaptanın Temsil Yetkisi ve Zaruret Hali: M/V Clipper gemisi örneğinde, yakıtın bağlama limanı dışında, geminin seferini tamamlaması için zorunlu (zaruret hali) olarak kaptan tarafından talep edilmesi, gemi alacaklısı hakkı ve kanuni rehin tesisi için yeterli görülmüştür. (Yargıtay 11. HD, 2010/15203 E. 

Finansal Kiralama Durumu: OBO E…. gemisi kararında, geminin finansal kiralama konusu olmasının yakıt alacağından doğan kanuni rehin hakkına engel teşkil etmediği, bu hakkın gemiyi takip ettiği teyit edilmiştir. (Yargıtay 11. HD, 1998/8202 E. 

Sorumluluğun Reddi Kayıtları: “Mana” gemisi davasında, yakıt makbuzlarında “donatanın sorumlu olmayacağına ve rehin konulmayacağına” dair kayıtlar bulunması ve yakıtın donatan dışındaki bir şirket tarafından sipariş edilmesi nedeniyle rehin hakkı talebi reddedilmiştir. (Yargıtay 11. HD, 2012/369 E.

Ödemenin Üçüncü Kişiye Yapılması: Orel 4 gemisi örneğinde, donatanın yakıt bedelini aracı bir şirkete (EB Petrol) ödediğini kanıtlaması üzerine, yakıtı fiilen sağlayan ancak aracıyla sözleşmesi olan davacının davası reddedilmiştir. (Yargıtay 11. HD, 2008/11817 E. Kaynak)

4. İhtiyati Haciz ve Yaklaşık İspat

Deniz alacaklarında ihtiyati haciz kararı verilebilmesi için alacağın varlığının “yaklaşık olarak ispat edilmesi” yeterlidir. M/V Bakü ve M/V … kararlarında, fatura ve teslim belgelerinin birbiriyle uyumlu olması yaklaşık ispat için yeterli görülmüş ve gemilerin haczine karar verilmiştir. (Sakarya BAM 7. HD, 2024/638 E. Kaynak; İstanbul BAM 12. HD, 2024/1257 E. K

5. İkincil Kaynaklardan Edinilen Bilgiler

İkincil kaynak olarak vurgulanan kararlarda şu ek bağlamlar sunulmuştur:

Yakıt alacaklarına ilişkin uyuşmazlıklarda görevli mahkeme Denizcilik İhtisas Mahkemeleridir. (İstanbul BAM 37. HD, 2018/2305 E. 

Gemi alacağının doğması için alacağın gemi malikine, kiracısına, yöneticisine veya işletenine karşı doğmuş olması şarttır; sadece acenteye karşı doğan alacaklar gemi alacağı statüsü kazandırmayabilir. (Yargıtay 12. HD, 2016/19488 E. 

Kredili (veresiye) satış işlemlerinde, bazı durumlarda mahkemeler rehin hakkı talebini reddedebilmektedir; bu nedenle işlemin kaptanın temsil yetkisi ve zaruret hali çerçevesinde gerçekleştiğinin ispatı kritiktir. (Yargıtay 11. HD, 2011/8141 E. 

Finansal kiralama sözleşmelerinde, kiralayan şirket geminin işletilmesinden doğan rehin hakkı riskini de üstlenmiş sayılır; bu durum çalışan ücretleri gibi yakıt alacakları için de emsal teşkil edebilir. (Yargıtay 9. HD, 2005/9584 E. 

Sık Sorulan Sorular

Gemi yakıtı alacağı gerçekten güçlü bir “deniz alacağı” mıdır?

Evet. Gemiye sağlanan yakıt ve akaryakıt bedelleri, Türk Ticaret Kanunu’nun 1352/1-l maddesi uyarınca doğrudan deniz alacağıdır.
Yargıtay ve Bölge Adliye Mahkemeleri, yakıtın geminin seferini sürdürebilmesi için vazgeçilmez bir ihtiyaç olduğunu kabul etmekte ve bu nedenle yakıt alacaklarını deniz ticaretine özgü koruma mekanizmalarına tabi tutmaktadır.

Yakıt parasını alamazsam gemiyi durdurabilir miyim?

Evet. Yakıt alacağı deniz alacağı niteliğinde olduğu için ihtiyati haciz talep edilebilir.
Mahkeme, yakıtın teslim edildiğini ve bedelin ödenmediğini yaklaşık ispat düzeyinde görürse geminin haczi ve seferden men edilmesi kararı verebilir.
Bu yol, uygulamada en hızlı tahsilat aracıdır.

Hangi belgeler yakıt alacağını ispat etmek için yeterlidir?

Uygulamada en güçlü deliller şunlardır:
Bunker Delivery Note (BDN) – gemi mührü ve kaptan/başmühendis imzalı
Fatura ve sevk irsaliyeleri
Sipariş onayları (booking note, e-posta yazışmaları)
Ticari defterler ve cari hesap kayıtları
Ödeme yapılmadığını gösteren banka kayıtları
Bu belgelerin birbiriyle uyumlu olması, ihtiyati haciz için çoğu zaman yeterli görülmektedir.

Hangi davayı açmalıyım: alacak davası mı, icra mı, rehin mi?

Somut duruma göre birden fazla yol mümkündür:
İlamsız icra + itirazın iptali davası
Doğrudan alacak davası
Kanuni rehin hakkı tanınması davası
Rehnin paraya çevrilmesi yoluyla takip
Borçlu iflas etmişse → sıra cetveline itiraz davası
Yanlış yolun seçilmesi, alacağın haklı olmasına rağmen davanın kaybedilmesine yol açabilir

Gemiye verilen yakıt bedeli ödenmezse, her durumda gemi üzerinde kanuni rehin (gemi alacaklısı hakkı) tesis edilebilir mi?

Hayır. Yargıtay 11. Hukuk Dairesi’nin 24.03.2014 tarihli (E. 2013/17157, K. 2014/5720) kararına göre, gemiye yakıt verilmiş ve bedeli ödenmemiş olsa bile her durumda gemi alacaklısı hakkı ve buna bağlı kanuni rehin hakkı doğmaz. Somut olayda Yargıtay şu ayrımı yapmıştır: Yakıt bedeline ilişkin alacak davası kabul edilmiştir; yani yakıtı sağlayan taraf, alacağını donatan/işletene karşı talep edebilir.
Ancak gemi alacaklısı hakkı (kanuni rehin) talebi reddedilmiştir. Bunun nedeni;
Yakıt siparişinin gemi kaptanı tarafından değil, donatan veya kaptan dışında bir kişi tarafından verilmiş olmasıdır. Kaptanın yalnızca yakıtın gemiye teslim alındığını teyit etmesi, kaptan muamelesi veya bağlama limanı dışında kaptanın kredi muamelesi kapsamında kabul edilmemiştir. Sonuç olarak: Gemiye yakıt verilmesinden doğan alacağın gemi alacaklısı hakkı sayılabilmesi için, yakıt tedarikinin TTK’da öngörülen şekilde kaptanın yetkisi kapsamında ve kanunun aradığı unsurlarla gerçekleşmesi gerekir. Aksi halde, alacak tahsil edilebilir olsa da gemiye haciz / kanuni rehin yolu kapalıdır.

Gemiye satılan yakıt bedeli ödenmezse, gemi üzerine ihtiyati haciz konulabilir mi? Yakıtın “yük” olduğu iddiası haczi engeller mi?

Evet, belirli şartlar altında gemiye satılan yakıttan doğan alacak nedeniyle gemi üzerine ihtiyati haciz konulabilir. Sakarya Bölge Adliye Mahkemesi 7. Hukuk Dairesi’nin 27.03.2024 tarihli (E. 2024/638, K. 2024/560) kararında bu husus açıkça ortaya konulmuştur. Somut olayda Mahkeme şu tespitleri yapmıştır:
Davacı, gemiye yakıt satıldığını ve bedelinin ödenmediğini ileri sürerek gemi üzerine ihtiyati haciz talep etmiştir. Davalı taraf ise, söz konusu yakıtın gemi için tüketim amacıyla alınmadığını, taşınan yük niteliğinde olduğunu ve bu nedenle deniz alacağı bulunmadığını savunmuştur.
Ancak Mahkeme; TTK m. 1352/1-l uyarınca yakıt alacaklarının deniz alacağı niteliğinde olduğunu, Deniz alacağına dayalı olarak TTK m. 1369 kapsamında gemi üzerine ihtiyati haciz konulabileceğini, İhtiyati haciz aşamasında kesin ispat değil, yaklaşık ispatın yeterli olduğunu (İİK m. 258) vurgulamıştır. Taraflar arasındaki uyuşmazlıkta, yakıtın tüketim için mi yoksa taşınacak yük olarak mı alındığı hususunun esasen yargılamayı gerektirdiği, bu nedenle ihtiyati haciz aşamasında haczin kaldırılmasını gerektirmediği kabul edilmiştir. Ayrıca Mahkeme; İhtiyati hacze karşı yapılan itirazların İİK m. 265’te sınırlı sayıda olduğu, Davalı tarafın ileri sürdüğü itirazların esasa ilişkin olup bu aşamada değerlendirilemeyeceği gerekçesiyle istinaf başvurusunu esastan reddetmiştir.
Sonuç olarak: Yakıt alacağının varlığı yaklaşık ispat ile ortaya konulabiliyorsa, yakıtın “yük” olduğu yönündeki savunma ihtiyati haczi kendiliğinden ortadan kaldırmaz. Bu tür itirazlar, esas davada yapılacak yargılama sonunda değerlendirilecek olup, ihtiyati haciz kararı bu aşamada geçerliliğini korur.

Gemiye verilen yakıt alacağı her durumda “gemi alacaklısı hakkı” sayılarak sıra cetvelinde öncelik kazanır mı?

Hayır. Mahkeme, yakıt alacaklarının otomatik olarak gemi alacaklısı hakkı vermediğini açıkça ortaya koymuştur. Somut olayda;
Yakıt tedariklerinin bir kısmı geminin bağlama limanında (Malta) yapılmıştır.
6762 sayılı TTK m. 1235/1-6 uyarınca, yakıt alacağının gemi alacaklısı hakkı doğurabilmesi için geminin bağlama limanı dışında, zaruret halinde ve kaptan tarafından bu sıfatla yapılmış olması gerekir.
Bağlama limanında yapılan yakıt tedarikleri bakımından gemi alacaklısı hakkı doğmaz.
Bağlama limanı dışında (örneğin Bari Limanı) yapılan tedarikler açısından ise, zaruret hali ve kaptan muamelesi somut delillerle ispatlanmadıkça gemi alacaklısı hakkı kabul edilmez.
Bu nedenle Mahkeme, yakıt tedarikçisinin alacağını birinci derece gemi alacaklıları sırasından çıkarmış, daha alt bir sıraya (adi alacaklılara yakın) kaydetmiştir.

Yedieminlik, bekçilik–muhafaza veya benzeri hizmet alacakları her zaman sıra cetvelinde en önde mi yer alır? Zamanaşımı etkili olur mu?

Hayır. Mahkeme bu konuda da önemli sınırlar çizmiştir:
Bekçilik, muhafaza ve benzeri hizmetler kural olarak gemi alacaklısı hakkı verebilir.
Ancak 6762 sayılı TTK m. 1259 gereği, gemi alacaklısı hakkı 1 yıllık süre içinde icra takibi veya dava ile ileri sürülmezse rehin hakkı düşer.
Somut olayda, bu tür hizmetlere ilişkin alacaklar için süresinde takip yapılmadığı ve ayrıca resmî yediemin atamasına dair icra müdürlüğü kararı bulunmadığı tespit edilmiştir.
Bu sebeplerle Mahkeme;
Söz konusu alacakların yediemin alacağı olarak cebri icra masrafı sayılmasına,
Dolayısıyla tüm alacaklılardan önce ödenmesine imkân bulunmadığına karar vermiş ve bu alacakları öncelikli sıralardan çıkarmıştır.
Sonuç olarak:
Sıra cetvelinde öncelik, alacağın türüne olduğu kadar kanuni şartların (yer, yetki, zaruret, süre) eksiksiz yerine getirilmesine de bağlıdır. Aksi halde, alacak mevcut olsa bile öncelik ve gemi alacaklısı hakkı kaybedilebilir.

Gemi adamı alacakları için ayrıca dava açılması veya hüküm alınması gerekir mi? Bu alacaklar sıra cetvelinde öncelikli midir?

Hayır. Mahkeme, yerleşik Yargıtay içtihatlarıyla uyumlu şekilde, gemi adamı alacaklarının kanundan doğrudan gemi alacaklısı hakkı verdiğini açıkça kabul etmiştir. Somut olayda Mahkeme şu esasları vurgulamıştır: 6762 sayılı TTK m. 1235 uyarınca gemi adamlarının ücret ve hizmet sözleşmesinden doğan alacakları, kanunen gemi alacaklısı hakkı niteliğindedir. Bu alacaklar için ayrıca dava açılmasına veya ilam alınmasına gerek yoktur. Süresi içinde (1 yıl içinde) icra takibine konu edilmiş olmaları halinde, rehinli ve ipotekli alacaklardan dahi önce ödenmeleri gerekir. Bu nedenle Mahkeme, gemi adamlarının alacaklarını sıra cetvelinin 1. derecesinde ve ilk sırada değerlendirmiş; yalnızca 1 yıllık süre geçtikten sonra takibe konu edilen gemi adamı alacağı bakımından rehin hakkının düştüğüne hükmetmiştir.

Gemiye verilen yakıt bedeli ödenmezse, kaptan imzalı teslim belgesi kanuni rehin hakkı için yeterli ispat sayılır mı?

Evet. Yargıtay 11. Hukuk Dairesi’nin 28.04.2011 tarihli (E. 2009/5700, K. 2011/5139) kararına göre, gemiye verilen yakıtın fatura ile belgelendirilmesi ve yakıtın gemi kaptanı tarafından imzalanmış, gemi mührünü taşıyan teslim belgesiyle teslim alındığının ispat edilmesi halinde, alacağın ödenmemesi durumunda yakıt alacağı gemi alacaklısı hakkı doğurur ve gemi üzerinde kanuni rehin hakkı tesis edilebilir; bu durumda yakıtın fiilen gemiye verildiği ve alacağın varlığı tam ispatla kabul edilir.

Yakıt bedelinin ödendiği iddia edilse bile, ödeme üçüncü bir firmaya yapılmışsa gemi üzerindeki ihtiyati haciz kaldırılır mı?

Hayır. İstanbul Bölge Adliye Mahkemesi 12. Hukuk Dairesi’nin 19.09.2024 tarihli (E. 2024/1257, K. 2024/1283) kararına göre, gemiye yakıt tedarik edildiği fatura ve kaptan imzalı teslim belgeleriyle yaklaşık olarak ispatlanmışsa, borçlunun ödemeyi alacaklıya değil üçüncü bir firmaya yaptığını ileri sürmesi, bu firmanın alacaklı adına yetkili olduğunun açık ve yazılı şekilde ispatlanamaması hâlinde ihtiyati haczin kaldırılması için yeterli değildir; bu tür ödeme ve sözleşme ilişkilerinin gerçekliği ihtiyati hacze itiraz aşamasında değil, ancak esas yargılamada incelenebilir ve bu aşamada yaklaşık ispat mevcut olduğundan gemi üzerindeki ihtiyati haciz devam eder.

Yakıt tedarikinde Skype veya e-posta yazışmaları tek başına bağlayıcı bir sözleşme kurar mı?

Cevap: Hayır. Yargıtay 11. Hukuk Dairesi’nin anılan kararında açıkça vurgulandığı üzere, taraflar arasında süregelen ticari ilişki bulunsa dahi, yakıt tedarikine ilişkin yazışmalar kesin teyit (confirmation) aşamasına ulaşmamışsa, fiyat alma ve müzakere niteliğindeki Skype veya e-posta mesajları sözleşme kurulduğunu göstermeye yetmez; bu durumda tedarikçinin yakıt teslim etmemesi sözleşmeye aykırılık sayılmaz ve donatan bu gerekçeyle yakıt borcunu ortadan kaldıramaz.

Yakıt alacağında tarafların ticari defterleri tek başına alacağın varlığını ispat etmeye yeterli midir?

Evet, belirli şartlar altında yeterlidir. Yargıtay 11. Hukuk Dairesi’nin 22.05.2024 tarihli (E. 2023/542, K. 2024/4183) kararına göre, tarafların usulüne uygun şekilde tutulmuş, onayları tam ve birbirini doğrulayan ticari defter ve kayıtları, yakıt alacağının varlığı ve bakiye tutarı bakımından güçlü ve bağlayıcı delil niteliği taşır; bu durumda borçlu, defterlerde görünen bakiye alacağı soyut takas iddiaları, müzakere aşamasında kalan yazışmalar veya ispatlanmamış zarar savunmalarıyla bertaraf edemez ve ticari defterler alacaklının talebini ispatlamaya yeterli kabul edilir.

Yakıt bedelini gemi adına garanti eden ve borcu tedarikçiye ödeyen kişi, gemi üzerinde kanuni rehin hakkı talep edebilir mi?

Evet. Yargıtay 11. Hukuk Dairesi’nin 21.09.2017 tarihli (E. 2016/5775, K. 2017/4603) kararına göre, gemiye verilen yakıtın bedelini garantör sıfatıyla fiilen ödeyen kişi, ödediği tutar bakımından yakıt tedarikçisinin haklarına halef olur ve TTK uyarınca yakıt alacağının sağladığı gemi alacaklısı hakkı ile kanuni rehin talep etme yetkisini kazanır; bu durumda sevk irsaliyelerinde kaptan imzası ve gemi kaşesi bulunması, yakıtın gemiye teslim edildiğini ve alacağın gemi alacağı niteliğini ispat için yeterli kabul edilir.

Gemiye verilen yakıt yabancı bayraklı bir gemiyle ilgiliyse hangi hukuk uygulanır ve bilirkişi incelemesi neden zorunludur?

Yargıtay 11. Hukuk Dairesi’nin 10.12.2020 tarihli (E. 2019/1294, K. 2020/5781) kararına göre, yakıt tedarikine konu gemi yabancı sicile kayıtlıysa, gemi alacaklısı hakkının ve kanuni rehin doğup doğmadığı Türk hukukuna göre değil, MÖHUK m.22 uyarınca geminin kayıtlı olduğu ülke hukukuna göre belirlenir; bu nedenle mahkemenin, ilgili yabancı deniz ticareti mevzuatının (örneğin İtalya Seyrüsefer Kanunu) içeriğini, bağlama limanı–zaruret şartı gibi unsurları uzman bilirkişi raporuyla tespit etmesi zorunludur ve bağlama limanında, zaruret olmaksızın yapılan yakıt tedariki yabancı hukuka göre dahi gemi alacaklısı hakkı doğurmayabilir, eksik veya hatalı bilirkişi incelemesine dayalı kararlar ise bozma sebebidir.

Yabancı bayraklı bir gemiye farklı limanlarda verilen yakıtın tamamı için gemi alacaklısı hakkı doğar mı?

Hayır. Yargıtay 11. Hukuk Dairesi’nin 10.12.2020 tarihli (E. 2019/1294, K. 2020/5781) kararında; yabancı sicile kayıtlı gemilere verilen yakıt alacaklarında, gemi alacaklısı hakkının doğup doğmadığının Türk hukukuna göre değil, MÖHUK m.22 gereği geminin kayıtlı olduğu ülke hukukuna göre belirlenmesi gerektiği vurgulanmış, bu kapsamda bağlama limanında (örneğin Cenova) yapılan yakıt tedarikinin, yabancı hukuka göre aranan “zaruret” şartı bulunmadıkça gemi alacaklısı hakkı doğurmayacağı kabul edilmiştir; buna karşılık Türkiye’de (Tuzla) yapılan yakıt tedariki yönünden, mahkemenin önceki bozma kararına uymasıyla alacaklı lehine kazanılmış hak oluştuğundan, bu kısım bakımından davanın reddi mümkün görülmemiştir.

Gemiye yakıt verildiği iddia edilse bile, donatan başka bir tedarikçiye ödeme yaptıysa gemi alacaklısı hakkı doğar mı?

Hayır. Yargıtay 11. Hukuk Dairesi’nin 10.06.2010 tarihli (E. 2008/11817, K. 2010/6713) kararına göre, gemiye fiilen yakıt teslim edilmiş olsa dahi, donatanın yakıtı başka bir tedarikçiyle yaptığı sözleşme kapsamında alıp bedelini o firmaya ödediği ispatlanırsa, yakıtı teslim ettiğini ileri süren üçüncü kişi gemi alacaklısı hakkı ve kanuni rehin talep edemez; bu durumda alacak, gemiyle değil, ancak gerçek sözleşme tarafı olan tedarikçiyle olan ilişki kapsamında ileri sürülebilir.

Neden Gemi Yakıt Alacaklarında Uzman Avukat Desteği Şarttır?

Yakıt alacakları, teoride en güçlü deniz alacaklarından biri olmasına rağmen, uygulamada en çok usulden kaybedilen dosyalar arasındadır.
Sebep genellikle alacağın haksızlığı değil; yanlış strateji, yanlış muhatap ve yanlış zamanlamadır.

Uygulamada sık yapılan hatalar:

Alacağın sadece acenteye yöneltilmesi

Kaptan yetkisi ve zaruret halinin ispatlanmaması

BDN üzerindeki sorumsuzluk kayıtlarının gözden kaçırılması

Gemi limandayken haciz talep edilmemesi

Yanlış mahkemede dava açılması

Rehin hakkı ile deniz alacağı kavramlarının karıştırılması

Özellikle İstanbul limanları, Tuzla Tersanesi, transit yakıt ikmali yapılan bölgeler ve yabancı bayraklı gemilerde; geminin saatler içinde limanı terk edebilmesi, bu dosyaları zamanla yarışılan hukuki operasyonlar hâline getirir.

Bu nedenle gemi yakıt ve akaryakıt alacaklarında;
deniz ticareti hukuku pratiğine hâkim, ihtiyati haciz ve rehin stratejisini doğru kurgulayan bir hukuk ekibiyle hareket edilmesi tahsil başarısını doğrudan belirler.

İstanbul merkezli deniz ticareti uyuşmazlıklarında, 2M Hukuk Avukatlık Bürosu; yakıt tedarikçilerinin alacaklarını gemi haczi, rehin, icra ve dava süreçlerini entegre ederek fiili tahsilata dönüştürme konusunda uzmanlaşmıştır.

1. Zararın Hukuki Niteliği ve “Deniz Alacağı” Vasfı 

Boğazdaki akıntılar, makine arızaları veya kaptanın sevk ve idare kusuru (hatalı manevra, demirleme hataları vb.) neticesinde geminin kıyı yapılarına (yalı, iskele, rıhtım, vinç veya denizaltı kabloları) çarpması sonucu oluşan zararlar, Türk Ticaret Kanunu (TTK) ve uluslararası sözleşmeler uyarınca “deniz alacağı” olarak nitelendirilmektedir.

TTK m.1352/1-a ve d: Geminin işletilmesinin sebep olduğu maddi zıya veya hasarlar ile çevreye ve kıyı şeridine verilen zararlar açıkça deniz alacağı olarak tanımlanmıştır.

TTK m.1320/1-e: Geminin işletilmesinin sebep olduğu, haksız fiile dayanan maddi zıya ve hasarlardan doğan alacakların, alacaklısına “gemi alacaklısı hakkı” (kanuni rehin hakkı) verdiği kabul edilmektedir.

Uluslararası Mevzuat: 1976 LLMC Sözleşmesi’nin 2/1/a bendi uyarınca, liman tesisleri, havuzlar ve su yolları gibi yapıların maruz kaldığı zararlar, sorumluluğun sınırlanmasına tabi birer deniz alacağıdır.

2. Sorumlu Taraflar (Husumet) 

Kıyı yapısına verilen zararlarda davanın yöneltileceği taraflar, zararın meydana gelmesindeki kusur ve işletme sıfatına göre belirlenir:

Donatan (Gemi Maliki): TTK m.1062 uyarınca donatan, gemi adamlarının görevlerini yaparken işledikleri kusurlardan (kaptanın sevk ve idare hatası gibi) üçüncü kişilere karşı sorumludur.

Kaptan: Zarara sebebiyet veren hatalı manevra veya denizcilik usullerine aykırı sevk ve idare kararları nedeniyle kaptan, donatan ile birlikte müştereken ve müteselsilen sorumlu tutulabilmektedir.

İşleten/Kiracı/Yönetici: Gemiyi kendi adına işleten kişiler veya gemi yöneticileri de somut olayın özelliklerine göre sorumlu tutulabilir.

Acente: TTK m.105/2 uyarınca acenteye karşı ancak donatanı temsilen (izafeten) dava açılabilir; acentenin şahsi (asaleten) sorumluluğu kural olarak bulunmamaktadır.

3. Görevli ve Yetkili Mahkeme 

Gemi işletiminden kaynaklanan ve deniz ticareti hükümlerine dayanan bu tür tazminat uyuşmazlıklarında uzmanlaşmış mahkemeler görevlidir:

Görevli Mahkeme: Denizcilik İhtisas Mahkemeleri (bu mahkemelerin bulunmadığı yerlerde Denizcilik İhtisas Mahkemesi sıfatıyla Asliye Ticaret Mahkemeleri) görevlidir. Uyuşmazlığın haksız fiile dayanması veya ticari nitelikte olması bu görev kuralını değiştirmez.

Yetkili Mahkeme: Davalar genellikle geminin tescil edildiği liman mahkemesinde, kazanın meydana geldiği yer mahkemesinde veya davalının yerleşim yerinde açılabilir. İstanbul özelinde bu davalar genellikle İstanbul (Çağlayan) veya İstanbul Anadolu (Kartal) Adliyelerindeki Denizcilik İhtisas Mahkemelerinde görülmektedir.

4. Dava Türleri ve Hukuki Süreç

Tazminat Davası: Haksız fiil veya TTK’nın deniz ticaretine ilişkin özel hükümlerine dayalı olarak maddi zarar ve varsa kazanç kaybı (kar kaybı) talepli davalar açılabilir.

İhtiyati Haciz ve Seferden Men: Deniz alacağını güvence altına almak amacıyla TTK m.1353 uyarınca gemi hakkında ihtiyati haciz kararı alınarak gemi seferden men edilebilir.

İtirazın İptali: Zararın tahsili için başlatılan icra takibine itiraz edilmesi halinde Denizcilik İhtisas Mahkemelerinde itirazın iptali davası açılmaktadır.

Sorumluluğun Sınırlanması (Fon Tesisi): Donatan, 1976 LLMC Sözleşmesi kapsamında sorumluluğunu sınırlamak amacıyla fon tesisi davası açma hakkına sahiptir.

5. Zamanaşımı ve Dava Açma Süreleri 

Kararlarda süreler konusunda farklı nitelendirmeler mevcuttur:

Haksız Fiil Zamanaşımı: Bazı kararlarda gemi çarpması sonucu oluşan zararlar için 2 yıllık haksız fiil zamanaşımı süresi tartışılmış; ancak olayın “deniz alacağı” veya “gemi alacaklısı hakkı” doğurması durumunda TTK’daki özel sürelerin (genellikle 1 yıl) gündeme gelebileceği ima edilmiştir.

Sözleşmesel İlişki: Eğer zarar bir sözleşmenin (örneğin bakım-onarım veya taşıma sözleşmesi) ifası sırasında meydana gelmişse, zamanaşımı süresi sözleşme türüne göre (örneğin eser sözleşmesi için 5 yıl) değişiklik gösterebilir.

Gemi Alacaklısı Hakkı: TTK m.1327 uyarınca gemi alacaklısı hakları, kural olarak 1 yıllık hak düşürücü süreye tabidir.

6. İkincil Kaynaklardan Elde Edilen Bilgiler

 İkincil kaynak niteliğindeki kararlar, konuya ilişkin şu ek bağlamları sağlamaktadır:

Çevre Kirliliği ve Analiz Giderleri: Gemiden kaynaklanan sızıntı veya kirlilik durumunda, analiz ücreti gibi masrafların da geminin işletilmesinden doğan bir deniz alacağı sayılarak Deniz Ticaret Mahkemesi’nin görev alanına girdiği vurgulanmıştır.

Zarar Tehdidi ve Sörvey Masrafları: Fiili bir hasar oluşmasa dahi, geminin akıntı nedeniyle sürüklenerek altyapı tesisleri (doğalgaz boru hatları vb.) üzerinde demirlemesi sonucu oluşan “zarar verme tehdidi” nedeniyle yapılan inceleme/sörvey masrafları da TTK m.1352/1-d kapsamında deniz alacağı olarak değerlendirilmiştir.

Mücbir Sebep Savunması: Şiddetli fırtına veya olağanüstü hava koşulları davalılarca mücbir sebep olarak öne sürülse de, yargılamada kaptanın bu koşullara rağmen aldığı sevk ve idare kararları (demir atmama, römorkör çağırmama vb.) kusur incelemesinin merkezinde yer almaktadır.

Sık Sorulan Sorular

Geminin iskeleye, rıhtıma veya kıyı yapısına çarpması deniz alacağı mıdır?

Evet. Geminin işletilmesi sırasında kıyı yapılarına, liman tesislerine veya deniz altyapısına verilen zararlar, Türk Ticaret Kanunu m.1352 ve 1976 LLMC Sözleşmesi uyarınca deniz alacağı olarak kabul edilmektedir. Bu nitelendirme, alacaklıya gemi üzerinde kanuni rehin ve ihtiyati haciz gibi güçlü hukuki imkanlar tanır.

Geminin yalı, iskele, rıhtım, vinç veya denizaltı kablolarına verdiği zarardan kim sorumlu tutulur?

Zarardan kural olarak donatan (gemi maliki) sorumludur. Kaptanın hatalı sevk ve idare kararları, yanlış manevra veya demirleme kusurları bulunması halinde kaptan da donatanla birlikte müteselsilen sorumlu tutulabilir. Ayrıca gemiyi fiilen işleten kiracı veya yönetici şirketlerin sorumluluğu da somut olayın özelliklerine göre gündeme gelebilir.

Donatan sorumluluğunu sınırlayabilir mi?

Evet. Donatan, 1976 LLMC Sözleşmesi kapsamında sorumluluğunu sınırlamak amacıyla fon tesisi davası açabilir. Ancak bu hak mutlak değildir; kaptanın ağır kusuru veya bilinçli ihmalinin ispatı halinde sorumluluğun sınırlanması reddedilebilir.

Neden Uzman Avukat Desteği Gerekli?

Gemi çarpması sonucu kıyı yapılarına verilen zararlar, klasik bir haksız fiil davasından farklı olarak deniz ticareti hukukunun özel rejimine tabidir. Bu tür uyuşmazlıklarda yapılacak hukuki nitelendirme; zararın deniz alacağı sayılıp sayılmayacağını, gemi üzerinde kanuni rehin ve ihtiyati haciz uygulanıp uygulanamayacağını ve davanın hangi mahkemede görüleceğini doğrudan etkiler.

Özellikle İstanbul Boğazı gibi yoğun akıntı, dar manevra alanı ve yüksek trafik riski barındıran bölgelerde meydana gelen kazalarda; mücbir sebep savunmaları, kaptanın sevk ve idare kararları, römorkör çağrılıp çağrılmadığı ve demirleme tercihlerinin denizcilik kurallarına uygunluğu titizlikle incelenmektedir. Bu teknik değerlendirmeler, ancak denizcilik uygulamasına ve Yargıtay içtihatlarına hâkim bir hukuki bakışla doğru şekilde yapılabilir.

Ayrıca zamanaşımı ve hak düşürücü süreler bakımından da ciddi riskler bulunmaktadır. Zararın haksız fiil mi, deniz alacağı mı yoksa gemi alacaklısı hakkı doğuran bir talep mi olduğunun yanlış değerlendirilmesi, 1 yıllık hak düşürücü sürenin kaçırılmasına ve alacağın tamamen kaybedilmesine yol açabilir.

Bu noktada 2M Hukuk Avukatlık Bürosu, gemi çarpması, kıyı yapıları hasarları, deniz alacağı tespiti, ihtiyati haciz ve LLMC kapsamında sorumluluğun sınırlandırılması davalarında; özellikle İstanbul Boğazı, Haydarpaşa, Ambarlı, Pendik ve Tuzla hattında oluşan uyuşmazlıklara özgü uygulama tecrübesiyle süreci başından itibaren stratejik olarak yönetmektedir.

Deniz kazalarına ilişkin uyuşmazlıklarda uzman avukat desteği olmaksızın yürütülen süreçler, çoğu zaman güçlü görünen taleplerin dahi usul veya nitelendirme hatası nedeniyle reddiyle sonuçlanmaktadır.

Deniz taşımacılığında yükleme ve boşaltma sırasında meydana gelen zararların kime ait olacağı, çoğu zaman konşimento veya çarter parti üzerinde yer alan FIO ve FIOS kayıtları üzerinden tartışma konusu olmaktadır. Bu kayıtlar, ilk bakışta taşıyanın sorumluluğunu tamamen ortadan kaldırıyormuş gibi algılansa da, uygulamada durum bundan çok daha teknik ve sınırlıdır.

FIO / FIOS Kaydının Hukuki Niteliği

FIO (Free In and Out) ve FIOS (Free In and Out Stowed) kayıtları, taşıma sözleşmesinde yükleme, boşaltma ve istifleme işlemlerinin masraf ve organizasyon sorumluluğunu düzenleyen ticari kayıtlardır. Bu kayıtlar, taraflar arasındaki operasyonel risk paylaşımını belirler; taşıyanın kanundan doğan temel yükümlülüklerini ortadan kaldırmaz.

FIO (Free In and Out) Kaydı Ne Anlama Gelir?

FIO kaydı, yükleme ve boşaltma işlemlerinin masraflarının ve fiili organizasyonunun taşıyan veya donatan yerine yük ilgilisine ait olduğunu ifade eder. Bu durumda taşıyan, yükleme ve boşaltma için liman işçisi temin etmek, vinç ayarlamak veya elleçleme bedeli ödemek zorunda değildir. Ancak bu durum yalnızca maliyet ve organizasyon boyutuyla sınırlıdır.

FIOS (Free In and Out Stowed) Kaydı Ne Anlama Gelir?

FIOS kaydı, FIO’ya ek olarak istifleme (stowage) işlemini de yük ilgilisinin sorumluluğuna bırakır. Yani yükün gemiye alınması, boşaltılması ve gemi içinde nasıl yerleştirileceği tamamen yük ilgilisi tarafından organize edilir. Özellikle dökme yük ve proje kargolarında FIOS kaydı sıkça kullanılmaktadır.

FIO / FIOS Kaydı Taşıyanı Tamamen Sorumluluktan Kurtarır mı?

Hayır. FIO veya FIOS kaydı, taşıyanın kanuni özen borcunu ortadan kaldırmaz. Türk Ticaret Kanunu uyarınca taşıyan;

Gemiyi yüke elverişli halde bulundurmak,

Ambarların, kapakların, sintine ve drenaj sistemlerinin sağlamlığını sağlamak,

Denizcilik kurallarına uygun şekilde genel nezaret görevini yerine getirmek zorundadır.

Bu nedenle ambar kapaklarının sızdırması, sintine veya balast hataları, gemi donanımındaki yapısal kusurlar gibi nedenlerle oluşan hasarlarda, konşimentoda FIO veya FIOS kaydı bulunsa dahi taşıyanın sorumluluğu devam edebilir.

Uygulamada FIO / FIOS Kaydının Önemi

FIO/FIOS kayıtları, özellikle şu konularda belirleyici rol oynar:

Liman işçilerinin kusurundan taşıyan mı yoksa yük ilgilisi mi sorumlu tutulacak,

Meydana gelen zararın deniz alacağı olarak nitelendirilip nitelendirilemeyeceği,

Sigorta şirketlerinin taşıyana yönelteceği rücu taleplerinin kapsamı.

Yargı uygulamasında, FIO/FIOS kaydının tek başına sorumluluğu ortadan kaldırmadığı; hasarın taşıyanın hâkimiyet alanında meydana gelip gelmediği, geminin yüke elverişliliği ve fiili operasyonun nasıl yürütüldüğü birlikte değerlendirilmektedir. Bir yazı önerisi.

FIO / FIOS Kayıtları Nasıl Değerlendirilmelidir?

Uygulamada sağlıklı bir hukuki değerlendirme yapılabilmesi için FIO veya FIOS kaydı;

Konşimentonun diğer hükümleri,

Çarter parti şartları,

Fiili yükleme ve boşaltma süreci,

Sörvey raporları,

Yargıtay ve BAM içtihatları ile birlikte ele alınmalıdır. Aksi halde, yalnızca konşimentodaki tek bir kayıt üzerinden yapılan savunmalar, uygulamada ciddi hak kayıplarına yol açabilmektedir.

Sigorta Rücu Davalarında FIO Savunması

Sigorta şirketlerinin halefiyet yoluyla açtığı rücuen tazminat davalarında FIO/FIOS savunması sıkça ileri sürülmektedir. Ancak Yargıtay uygulamasında, taşıyanın yapısal kusurdan, nezaret eksikliğinden veya geminin yüke elverişsizliğinden kaynaklanan hasarlarda FIO/FIOS kaydına dayanarak sorumluluktan kurtulamayacağı kabul edilmektedir.

Sonuç

FIO ve FIOS kayıtları, deniz taşımacılığında önemli ticari düzenlemeler olmakla birlikte, taşıyanın kanuni sorumluluğunu otomatik olarak ortadan kaldırmaz. Bu kayıtların etkisi, her somut olayda hasarın niteliği, oluş şekli ve taşıyanın özen borcuna uyup uymadığı dikkate alınarak değerlendirilmelidir. Yanlış veya eksik değerlendirmeler, özellikle deniz alacağı, ihtiyati haciz ve sigorta rücu davalarında ciddi hukuki sonuçlar doğurabilir.

Sık Sorulan Sorular

FIO veya FIOS kaydı varsa taşıyan yük hasarından tamamen kurtulur mu?

Hayır. FIO ve FIOS kayıtları yalnızca yükleme, boşaltma ve istifleme işlemlerinin masraf ve organizasyon sorumluluğunu yük ilgilisine devreder. Taşıyanın gemiyi yüke elverişli halde bulundurma, ambarların ve sintine sistemlerinin sağlamlığını sağlama ve genel nezaret yükümlülüğü devam eder. Bu nedenle yapısal kusur, sızıntı veya sintine/balast hatalarından kaynaklanan hasarlarda taşıyan sorumlu tutulabilir.

FIO/FIOS kaydı yük hasarının deniz alacağı sayılmasını engeller mi?

Hayır. FIO veya FIOS kaydı, hasarın deniz alacağı niteliğini otomatik olarak ortadan kaldırmaz. Zarar, gemide taşınan eşyaya ilişkin zıya veya hasar niteliğindeyse ve taşıyanın hâkimiyet alanında meydana gelmişse, Türk Ticaret Kanunu kapsamında deniz alacağı olarak değerlendirilir. Bu durumda gemi üzerinde kanuni rehin ve ihtiyati haciz gibi özel güvencelere başvurulabilir.

Neden Uzman Avukat Desteği Gerekli?

FIO ve FIOS kayıtları, deniz taşımacılığında en sık yanlış yorumlanan sözleşme kayıtlarının başında gelmektedir. Uygulamada bu kayıtların, taşıyanı her durumda sorumluluktan kurtardığı yönünde yaygın ancak hatalı bir algı bulunmaktadır. Oysa Yargıtay ve Bölge Adliye Mahkemesi kararları, FIO/FIOS kayıtlarının yalnızca yükleme, boşaltma ve istifleme masraf ve organizasyonuna ilişkin olduğunu; taşıyanın kanuni özen borcunu ve nezaret yükümlülüğünü ortadan kaldırmadığını açıkça ortaya koymaktadır.

Bu tür uyuşmazlıklarda yapılacak en küçük hukuki nitelendirme hatası;

Zararın deniz alacağı sayılıp sayılmayacağının yanlış değerlendirilmesine,

Yanlış mahkemede dava açılmasına,

Gemi üzerinde kanuni rehin veya ihtiyati haciz gibi güçlü teminat haklarının kaybedilmesine,

Sigorta rücu davalarında eksik veya etkisiz savunma yapılmasına neden olabilmektedir.

Özellikle yükün ıslanması, sintine veya balast sızıntıları, ambar kapaklarının sızdırması gibi teknik denizcilik hasarlarında; hasarın taşıyanın hakimiyet alanında mı, yoksa FIO/FIOS kapsamında yük ilgilisinin kontrolünde mi meydana geldiğinin doğru tespiti büyük önem taşır. Bu tespit; yalnızca konşimento kaydına bakılarak değil, fiili operasyon, sörvey raporları, gemi teknik durumu ve yerleşik içtihatlar birlikte değerlendirilerek yapılabilir.

İstanbul gibi deniz ticaretinin yoğun olduğu bir merkezde; Ambarlı, Haydarpaşa, Pendik, Tuzla, Kumport, Marport gibi büyük limanlarda meydana gelen yük hasarlarında, mahkemeler deniz ticareti hukukuna ve Yargıtay içtihatlarına son derece teknik bir yaklaşım benimsemektedir. Bu nedenle FIO/FIOS savunmasının yanlış kurgulanması, güçlü görünen dosyaların dahi kaybedilmesine yol açabilmektedir.

Bu noktada 2M Hukuk Avukatlık Bürosu, deniz taşımacılığı, konşimento uyuşmazlıkları, FIO/FIOS kayıtlarının etkisi, deniz alacağı tespiti ve sigorta rücu davaları konusunda İstanbul limanlarında oluşan uyuşmazlıklara özgü uygulama tecrübesiyle; süreci yalnızca dava açma aşamasıyla sınırlı görmeyen, başından itibaren stratejik hukuki koruma sağlayan bir yaklaşım benimsemektedir.

Deniz ticareti uyuşmazlıklarında uzman avukat desteği olmaksızın yürütülen süreçler, çoğu zaman geri dönüşü mümkün olmayan hak kayıplarıyla sonuçlanmaktadır. FIO/FIOS gibi teknik kayıtların doğru okunması ve doğru savunma stratejisinin kurulması, ancak bu alanda uzmanlaşmış hukuki destekle mümkündür.